اِسلی \ esli\ ، يا ايسلی‌، رودی‌ در شرق‌ کشور مغرب‌ (مراكش‌) كه‌ به‌ علل‌ تاریخی‌ و سیاسی‌ شهرت‌ یافته‌ است‌. این‌ رود كه‌ از كوههای‌ مغاز در نواحی‌ مرزی‌ میان‌ مغرب‌ و الجزایر سرچشمه می‌گیـرد، مسافتـی حـدود ١٠٠ كم‌ را از جنوب غربی وَجده‌ در دشتهای‌ اَنجاد به‌ سوی‌ شمال‌ شرقی‌ طی‌ می‌كند و پس‌ از گذشتن از وادی‌ مویله‌ به‌ رود تافنه‌ می‌ریزد. آن‌ بخش‌ از این‌ رود كه‌ به‌ وادی‌ مویله‌ می‌ریزد، به‌ نام‌ ویدبونعیم‌ معروف‌ است‌ (بستانی، ذیل اسلی؛ EI ١ ، EI ٢ ، EUE، ذیل «اسلی»).
موقعیت‌ سوق‌الجیشی‌ اسلی‌ در مسیر میان‌ شرق‌ مغرب‌ و غرب‌ الجزایر و به‌ویژه‌ نبردهای‌ بزرگی كه‌ در‌ فاصلۀ چند سده‌ در كرانه‌های‌ این‌ رود كوچك‌ درگرفته‌، به‌ آن‌ اهمیت‌ تاریخی‌ و سیاسی‌ بخشیده‌ است‌. در سدۀ ٧ق‌ دو جنگ‌ از چندین‌ جنگی‌ كه‌ میان‌ سپاهیان‌ بنی مرین‌، و بنی عبدالواد، درگرفت‌، در كرانۀ اسلی‌ روی‌ داد. نخستین این‌ جنگها در ٦٤٧ق‌/ ١٢٤٩م‌ میان‌ ابوبكر بن‌ عبدالحق‌، امیر بنی‌ مرین،‌ و یغمراسن‌ بن‌ زیان‌، امیر بنی‌ عبدالواد، به‌ وقوع‌ پیوست‌. یغمراسن‌ كه‌ هم‌پیمان‌ مرتضى، خلیفۀ موحدون‌، بود و به‌ درخواست‌ او به‌ قلمرو بنی مرین‌ لشكر كشیده‌ بود، در نبردهایی سنگین‌ در كرانۀ اسلی‌ به‌سختی‌ از سپاهیان‌ بنی‌ مرین شكست خورد و با اندك‌ نیرویی‌ كه‌ از سپاهش‌ باقی‌ مانده‌ بود، به تلمسان گریخت (ابن‌ابی‌زرع، الانیس...،٢٩٤-٢٩٥، الذخیرة...، ٧٥-٧٦؛ ابن‌خلدون، ٧(١)/ ١٧١-١٧٢، ٧(٢)/ ٣٥٨-٣٦٠). جنگ‌ دیگر در ٦٧٠ق‌ میان‌ یعقوب‌ بن‌ عبدالحق‌ و یغمراسن‌ درگرفت. در این‌ جنگ‌ که نیرویی‌ عظیم‌ از جنگجویان‌ بنی‌ مرین‌ و هم‌پیمانانشان‌ در آن‌ شركت‌ داشتند، سپاه‌ یغمراسن‌ بار دیگر در كرانۀ اسلی‌ به‌سختی‌ شكست خورد و به تلمسان‌ گریخت‌. یعقوب‌ نیز در تعقیب‌ او نخست‌ وجده را تصرف‌ و ویران‌ كرد و سپس‌ تلمسان‌ را چندی‌ در محاصره گرفت (ابن‌ابی‌زرع، الانیس، ٣٠٩-٣١١، الذخیرة، ١٢٩-١٣٣؛ ابن‌خلدون، ٧(١)/ ١٧٧- ١٧٨، ٧(٢)/ ٣٧٨-٣٨١).
اسلی‌ شاهد نبرد بزرگ‌ دیگری‌ نیز بوده‌ است‌ و آن‌ نبرد میان‌ نیروهای‌ نظامی‌ فرانسه‌ و مغرب‌ در نیمۀ نخست‌ سدۀ ١٩م‌ است‌. پس‌ از استیلای‌ فرانسه‌ بر الجزایر، گروهی‌ از نیروهای‌ نظامی‌ آن‌ كشور، به‌ رهبری‌ ژنرال‌ بوژو، در تعقیب‌ امیر عبدالقادر، فرمانده‌ الجزایری‌ كه‌ به‌ مغرب‌ پناه‌ برده‌، و از حمایت‌ مولای‌ عبدالرحمان‌، سلطان‌ شرفای‌ مغرب‌، برخوردار شده‌ بود، وارد آن‌ سرزمین‌ شد و در كرانۀ اسلی‌ با سپاهی‌ از جنگجویان‌ مغربی به‌ رهبری‌ محمد، ولیعهد عبدالرحمان‌، رو به‌ رو گردید.
در ١٤ اوت‌ ١٨٤٤ نبردی‌ سخت‌ میان‌ دو سپاه‌ درگرفت‌ كه‌ به‌ پیروزی‌ قاطع‌ نیروهای‌ فرانسه‌ انجامید. در این‌ جنگ‌، سپاهیان‌ مغرب‌ كه‌ از سازمان‌دهی‌ منظم‌ بی‌بهره‌ بودند، به‌رغم‌ فزونی‌ نفرات‌، به‌سرعت‌ مغلوب‌ سازمان‌ و تجهیزات‌ برتر نیروهای‌ فرانسه‌ شدند؛ به‌گونه‌ای‌ که در اندك‌ زمانی‌ همۀ تجهیزات‌، تداركات‌ و مهمات‌ و حتى‌ مقر فرماندهی‌ آنان‌ به‌ دست‌ نیروهای‌ فرانسوی‌ افتاد. این‌ رویداد كه‌ در تاریخ‌ معاصر به‌ «نبرد اسلی‌» معروف‌ شده‌ است‌، ضعف‌ سازمان‌دهی‌ نظامی‌ مغرب‌ و ناتوانی‌ آن‌ كشور را در مقابله‌ با روشها و نظامهای‌ نوین‌ اروپایی‌ آشكار می‌سازد. در پی‌ این‌ شكست‌، مولای‌ عبدالرحمان‌ برای‌ صلح‌ با حكومت‌ فرانسه‌ مجبور به‌ پذیرش‌ شروطی‌ از جانب‌ فرماندهی‌ كل‌ نیروهای‌ آن‌ كشور در الجزایر شد كه‌ از جملۀ آنها اخراج‌ امیر عبدالقادر از مغرب‌ یا امتناع‌ از كمك‌ به‌ وی‌ بود. ژنرال‌ بوژو نیز به‌ پاداش‌ این‌ پیروزی‌ به‌ «دوك‌ اسلی‌» ملقب‌ شد (سلاوی، ٤٩-٥٤؛ جزائری، ٤٤٧- ٤٤٩؛ بن‌سعید، ٦٥-٦٦؛ GLE، ذیل «اسلی»؛ ابوالنصر، ٢٤٦, ٢٨٧, ٢٨٨؛ ریموند، ٢٧٠؛ EI ٢، EUE، همان‌جاها).

مآخذ

ابن‌ابی‌زرع‌، علی‌، الانیس‌ المطرب‌، رباط، ١٩٧٢م‌؛
همو، الذخیرة السنیة، رباط، ١٩٧٢م‌؛
ابن‌خلدون‌، العبر؛
بستانی، فؤاد افرام، دائرةالمعارف، ١٩٥٦-١٩٨٣م؛
بن‌سعید، سعید، «المثقف‌ المخزنی‌ و تحدیث‌ الدولة»، الانتلجانسیا فی‌ المغرب‌ العربی‌، بیروت‌، ١٩٨٤م‌؛
الجزائری‌، محمد بن عبدالقادر، تحفة الزائر، بیروت‌، ١٣٨٤ق‌/ ١٩٦٤م، ج ١؛
سلاوی‌، احمد بن خالد، الاستقصاء، به‌كوشش‌ جعفر ناصری‌ و محمد ناصری‌، دارالبیضا، ١٩٥٦م؛
نیز:

Abun-Nasr, J. M., A History of the Maghrib, Cambridge, ١٩٧١;
EI ١;
EI ٢;
EUE;
GLE;
Raymond, A., «North Africa in the Pre-Colonial Period», The Cambridge History of Islam, Cambridge, ١٩٧٠, vol. II(A).
مهران‌ ارزنده‌ (دبا)