اشپرنگر \ešprenger\، (در انگلیسی: اِسپرِنگِر)، آلویْس (١٨١٣-١٨٩٣ م / ١٢٢٨-١٣١٠ ق)، پزشک و خاورشناس اتریشی. در تیرول زاده شد (سرکیس، ٩٩٩) و در شهرهای اینسبروک، وین و پاریس مقدمات طب و زبانهای شرقی آموخت ( فرهنگ ... ، ١ / ٣٢٠؛ عقیقی، ٢ / ٦٣١). در ١٨٣٨ م، به لندن رفت و در همان‌جا اقامت گزید (زرکلی، ١ / ٣٤٧). او در ١٨٤١ م برای ادامۀ تحصیلات به هلند رفت و از دانشگاه لیدن دکتری طب گرفت (عقیقی، همانجا؛ «اشپرنگر ... »، npn.). در ١٨٤٣ م، به هندوستان رفت («اشپرنگر ... »، npn.) و در بخش خدمات پزشکی کمپانی هند شرقی استخدام شد (زرکلی، همانجا). در سالهای پس از آن، به‌ترتیب، رئیس کالج اسلامی دهلی (حیدری، ٨ / ٣٤٧) و رئیس مدرسۀ کلکته شد. در ١٨٥٤ م، به سرزمینهای عربی ازجمله عراق، مصر، سوریه، عُمان و مکه سفر کرد و در آنجا کتابهای خطی بسیاری خرید ( اردو ... ، ١١ / ٦٥٧- ٦٥٨). اشپرنگر به هنگام بازنشستگی در ١٨٥٧ م (عقیقی، همانجا) و در بازگشت به اروپا این کتابها را در اختیار کتابخانۀ سلطنتی برلین قرار داد ( فرهنگ، همانجا). از ١٨٥٨ م استاد زبانهای شرقی در دانشگاه برن بود («اشپرنگر»، npn.)، آن‌گاه به هایدلبرگ رفت و تا پایان عمر در آنجا به تألیف و ترجمه مشغول بود ( اردو، ١١ / ٦٥٨).
اشپرنگر به ٢٥ زبان آشنایی، و در ادبیات و علوم شرقی مهارت کامل داشت. همچنین نخستین مجلۀ هفتگی را در هندوستان منتشر کرد. او مترجم فارسی نیز بود (زرکلی، ١ / ٣٤٧- ٣٤٨) و آثار فارسی و عربی گوناگونی را ویرایش کرد («اشپرنگر»، npn.). وی همچنین سالها در قرآن و کتب اسلامی مطالعاتی عمیق داشته است (عبداللٰهی، ١ / ١٣٧).
برخی از آثار مهم او عبارت‌اند از: «مبادی طب عربی در دورۀ خلافت» (رسالۀ دکتری، لیدن، ١٨٤١ م) (عقیقی، ٢ / ٦٣٢)؛ «زندگی و تعلیمات محمد (ص)» در ٣ جلد (برلین، ١٨٦١- ١٨٦٥ م) (شیخو، ٢ / ١٧٤؛ سحاب، ٣٣٠)؛ «محمد (ص) و قرآن» (هایدلبرگ، ١٨٨٩ م) (نک‌ : «آلویس ... »، npn.)؛ و «جغرافیای قدیم عربستان» ( فرهنگ، ١ / ٣٢١)؛ نیز نشر کشاف اصطلاحات الفنون و العلوم تهانوی (١٨٦٣ م) (زرکلی، ١ / ٣٤٧؛ سرکیس، ١٠٠٠)؛ چاپ و اعراب‌گذاری متن فارسی گلستان سعدی (کلکته، ١٨٥١ م) ( فرهنگ، ١ / ٣٢٠)؛ ترجمۀ کتاب مروج الذهب به انگلیسی (لندن، ١٨٤١ م) (نک‌ : سحاب، همانجا).

مآخذ

اردو دائرۀ معارف اسلامیه، لاهور، ١٣٩٥ ق؛
حیدری کاشمیری، اکبر، «دکتر اسپرنگر و فهرست اَوَده»، ترجمه و تلخیص ابوالقاسم رادفر، آینۀ پژوهش، ١٣٧٦ ش، س ٨، شم‌ ٤؛
زرکلی، اعلام؛
سحاب، ابوالقاسم، فرهنگ خاورشناسان، تهران، ١٣٥٦ ش؛
سرکیس، یوسف الیان، معجم المطبوعات العربیة و المعربة، قاهره، ١٣٤٦ ق / ١٩٢٨ م؛
شیخو، لویس، تاریخ الآداب العربیة فی قرن تاسع عشر، بیروت، ١٩٢٦ م؛
عبداللٰهـی خوروش، حسین، فرهنگ اسلام‌شناسان خارجی، اصفهان، ١٣٦٢ ش؛
عقیقی، نجیب، المستشرقون، قاهره، ١٩٦٤- ١٩٦٥ م؛
فرهنگ خاورشناسان، تهران، ١٣٧٦ ش؛
نیز:

«Aloys Sprenger», uibk, www.uibk.ac.at / alte-geschichte-orient / institutsgeschichte / altorientalistik / aloys_sprenger.html (acc. Sep. ١٨, ٢٠٠٦);
«Sprenger, Aloys», aeiou (Österreich Lexikon), www.aeiou.at / aeiou. encyclop.s / s٧٢١١٦٦.htm (acc. Sep. ١٨, ٢٠٠٦);
ibid, Nuttall Encyclopaedia, www.fromoldbooks. org / Wood-NuttallEncyclopaedia / s / sprengeraloys.html (acc. Sep. ١٨, ٢٠٠٦).

حسن موسوی‌زاده