شهری کوچک در بخش مرکزی از شهرستان آزادشهر (استان گلستان) ( نشریه...، ٤٦) که با ١٣٠ متر ارتفاع، در °٣٧ عرض شمالی و °٥٥ و ´١٠ طول شرقی و ١٨ کیلومتری جنوب شهر گنبد کاووس قرار دارد( فرهنگ جغرافیایی آبادیها...، ٣). کوه تیلان (٢٠٩ متر) در جنوب و آق امام (٣٩٨ متر) در شمال شرقی آزادشهر قرار دارند (همانجا؛ فرهنگ جغرافیایی کوهها...، ٤/ ٢٨٩، ٢٩٣). موقعیت طبیعی شهر دشتی و آب و هوای آن معتدل مرطوب است ( فرهنگ جغرافیایی آبادیها، همانجا) و رودخانه‌های متعددی، از جمله رامیان، خاندوز، خرمانلو (خرمالو)، راجیان، قره‌سو و قشلاق در اطراف این شهر جریان دارند (افشین،٢/ ٢٣٥، ٢٣٩، ٢٤٠؛ فرهنگ جغرافیایی رودها...، ٢/ ٢٥٦، ٢٥٨، ٢٦٣، ٢٦٤).
نام این آبادی تا پیش از انقلاب اسلامی (١٣٥٧ش) شاه‌پسند بود (توکلی مقدم، ١/ ٣١؛ افشین، همانجا؛ جعفری، ٢١؛ آدامک، II/ ٦٠٥) که ظاهراً از کوه (رابینو، ١٦٩) یا جنگلی (معینی، ٢٩٤) به همین نام گرفته شده است. آزادشهر در سدۀ ١٣ق/ ١٩م آبادی کوچک و خالی از سکنه‌ای در میان جنگل بود (رابینو، ٩٩) و از این‌رو آن را شاه‌پسند خرابه نیز می‌گفتند (میرزا ابراهیم،٥٤). این آبادی در اواخر دهۀ ١٣٢٠ش، تنها ١٦٠ نفر جمعیت داشت و اهالی آن به زراعت، گله‌داری و صنایع دستی می‌پرداختند ( فرهنگ جغرافیایی ایران، ٣/ ١٧١)؛ اما به سبب قرار گرفتن بر سر راه گـرگـان ـ شـاهرود، پیوستـه از مـوقعیت مهم ارتبـاطـی برخوردار بود (رزم‌آرا، ٤٤-٤٥) و مرکز عمدۀ مبادلات محصولات کشاورزی به‌شمار می‌رفت (معینی، ٢٣٨). ساکنان اصلی آن از تیره‌های قرناس و جان قربانی (طایفه‌های کوکلان و یموت ایل ترکمن) بودند ( فرهنگ جغرافیایی آبادیها، همانجا).
این آبادی ظاهراً بر اثر تخریب جنگل (وخشوری، ١٨٠)، شتابان رو به گسترش نهاد، به نحوی که جمعیت آن در ١٣٥٥ش و ١٣٧٥ش به ترتیب به ٧٦١‘٨ نفر (سرشماری...، ١٣٥٥ش، «ش») و ٠٨٢‘ ٣٣ نفر افزایش یافت (همان، ١٣٧٥ش، سی و نه). جمعیت این شهر را در ١٣٨٤ش ٤٩٥‘٤٦ نفر برآورد کرده‌اند (بازسازی...،١٩٤). ساکنان آزادشهر از نظر اقتصادی به ترتیب در بخشهای خدمات، صنعت و کشاورزی فعالیت دارند (سرشماری، ١٣٧٥ش، چهل). اهالی آزادشهر مسلمان (شیعه و سنی مذهب) هستند و به زبانهای فارسی ( فرهنگ جغرافیایی آبادیها، همانجا) و ترکی (ترکمنی) ( فرهنگ جغرافیایی ایران، همانجا) سخن می‌گویند. آزادشهر دارای زیارتگاهی به نام امام است ( فرهنگ جغرافیایی آبادیها، همانجا).

شهرستان آزادشهر

یکی از شهرستانهای استان گلستان که از ٢ بخش(مرکزی و چشمه‌ساران) و ٤ دهستان خرمارود شمالی، نظام‌آباد، چشمه‌ساران و خرمارود جنوبی تشکیل شده، و ٣ شهر آزادشهر، نگین‌شهر و نوده خانسوز( نشریه، همانجا) و ٥٨ آبادی دارای سکنه (سرشماری، ١٣٧٥ش، پانزده) را در خود جای داده است.
جمعیت این شهرستان در ١٣٧٥ش، برابر٩٥٦‘٨٤ نفر (٨٨٩‘١٥ خانوار) بود که ٩/ ٣٨٪ آن در تنها شهر آن زمانِ شهرستان زندگی می‌کردند(همان، سی‌ونه). شمار جمعیت این شهرستان در١٣٨٤ش ٨٦٦‘ ١٠٧ نفر برآورد شده است که ١/ ٤٣٪ آن در شهرهای این شهرستان سکنا داشتند (بازسازی، ١٩٢).

مآخذ

افشین، یدالله، رودخانه‌های ایران، تهران، ١٣٧٣ش؛
بازسازی و برآورد جمعیت شهرستانهای کشور، مرکز آمار ایران، تهران، ١٣٨٢ش؛
توکلی مقدم، حسین، وجه تسمیۀ شهرهای ایران، تهران، ١٣٧٥ش؛
جعفری، عباس، دایرةالمعارف جغرافیایی ایران، تهران، ١٣٧٩ش؛
رابینو، ه‌ . ل.، سفرنامۀ مازندران و استراباد، ترجمۀ غلامعلی وحید مازندرانی، تهران، ١٣٣٦ش؛
رزم‌آرا، علی، جغرافیای نظامی ایران (گرگان و دریای خزر)، تهران، ١٣٢٠ش؛
سرشماری عمومی نفوس و مسکن (١٣٥٥ش)، شهرستان گرگان، مرکز آمار ایران، تهران، ١٣٥٨ش؛
همان، (١٣٧٥ش)، نتایج تفصیلی، شهرستان گنبد کاووس، مرکز آمار ایران، تهران، ١٣٧٦ش؛
فرهنگ جغرافیایی آبادیهای کشور، گزن کولی (گنبدکاوس)، سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، تهران، ١٣٧٠ش، ج ١٧؛
فرهنگ جغرافیایی ایران (آبادیها)، استان دوم، دایرۀ جغرافیایی ستاد ارتش، تهران، ١٣٢٩ش؛
فرهنگ جغرافیایی رودهای کشور، سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، تهران، ١٣٨٢ش؛
فـرهنگ جغرافیایی کوههـای کشـور، سـازمـان جغرافیـایی نیروهـای مسلّـح، تهـران، ١٣٧٩ش؛
معینـی، اسدالله، جغرافیا و جغرافیای تاریخی گرگان و دشت، تهران، ١٣٤٤ش؛
میرزا ابراهیم، سفرنامۀ استراباد و مازندران و گیلان و...، به کوشش مسعود گلزاری، تهران، ١٣٥٥ش؛
نشریۀ عناصر و واحدهای تقسیمات کشوری، وزارت کشور، تهران، ١٣٨٤ش؛
وخشوری، ابراهیم، گرگان و دشت در چهل سال اخیر و آیندۀ آن، تهران، ١٣٤٥ش؛
نیز:

Adamec, L. W., Meshed and Northeastern Iran, Graz, ١٩٧٦.
عباس سعیدی