آزادْوار [āzādvār]، یا آزاذْوار، اَزادْوار، یکی از آبادیهای دهستان پایین جوین، از بخش جغتای شهرستان سبزوار، از استان خراسان. آزادوار در °٥٦ و ´٤٢ طول شرقی و °٣٦ و ´٤٥ عرض شمالی در فاصلۀ یـک کیلـومتری شمـال راه‌آهن تهـران ـ مشهـد، ٥ کیلـومتـری ایستگاه آزادوَر، ٤٠ کیلومتری بخش جغتای و ١٥٠ کیلومتری شهر سبزوار واقع است و از شمال به کوه مراد، از شرق به جلیل‌آباد و ایستگاه راه‌آهن آزادور، از جنوب به کوه درخت بید و از غرب به عبدل‌آباد محدود می‌شود.
این آبادی و ایستگاه آزادور و آبادیهای مجاور آنها در دره‌ای شـرقی ـ غـربـی به عـرض تقریبی ٧ تـا ١٢ کمـ ، میـان کـوههـای ساتیل موش (بـه ارتفاع ٢١٣‘١ متر) و مراد (به ارتفاع ٢٦٥‘١ متر) در شمال و کوههای کمرسرخ، درخت بید و قره چشمه (به ارتفاع ٥٧٥‘١ متر) در جنوب واقع شده‌اند. رودخانۀ جوین (کالِ شور) در شمال این دره و زمینهای زراعتی آبادیهای واقع در آن و در جنوب کوههای ساتیل ـ موش و مراد و به موازات آنها، از شرق به غرب، جریان دارد.
متون تاریخی و جغرافیایی تا پیش از یورش مغول و ویران شدن نیشابور و توابع آن (٦١٨ق/ ١٢٢١م)، خبر از آبادانی بسیار آزادوار می‌دهند. اصطخری و ابن حوقل از آزادوار به عنوان یکی از شهرهای نیشابور چون بوزجان، زوزَن، ترشیز و سبزوار یاد می‌کنند. مقدسی (نیمۀ دوم سدۀ ٤ق/ ١٠م) نیز آزادوار را «شهرِ» گویان (مرکز جوین) می‌خواند و آن را آباد و پر جمعیت و حاصل‌خیز توصیف می‌کند، و مؤلف ناشناس حدود العالم آن را «شهرکی» توصیف می‌کند «در بیابان با نعمت بسیار و بر راه گرگان».
بنابر اطلاعاتی که از این مآخذ به دست می‌آید، می‌توان احتمال داد که شهرت و اهمیت آزادوار در این دوران بیش‌تر به سبب واقع شدن آن بر سر راه ارتباطی ری، خراسان و گرگان بوده است.
با اینکه پس از یورش مغول آزادوار همچنان موقعیت ارتباطی خود را داشته است، ولی تا مدتها آبادانی پیشین را باز نیافت. حمدالله مستوفی در ٧٤٠ق/ ١٣٣٩م از آن به عنوان «دیه آزادوار» یاد می‌کند؛ با این‌همه، بایست در دورۀ صفوی جایی نسبتاً آبادان بوده باشد، زیرا نام آن در کنار حاکم‌نشینهای دیگری چون ابیورد، نسا، اسفراین و تربت آمده، و مبلغ مالیات پرداختی آن به «بیگلربیگی مشهد مقدس» ١٣٩ تومان و ٥٣٠، ٣ دینار بوده است. اما ظاهراً در دورۀ قاجار از آبادانی و اهمیت چندانی برخوردار نبوده است (ص ٢٦).
شخصیتها و دانشمندان مشهوری از این سرزمین برخاسته‌اند که علاءالدین عطاملک جوینی (٦٢٣-٦٨١ق)، مؤلف تاریخ جهانگشای، و شمس‌الدین محمد جوینی، صاحب دیوان (د ٦٨٣ق) از آن جمله‌اند.
آزادوار دهی است با ١٧٤ خانوار جمعیت که بیش‌تر به زراعت، باغداری و دامداری و کارگری ساده اشتغال دارند. مقبرۀ سیدحسن غزنوی، ملقب به اشرف (د ٥٦٥ق/ ١١٧٠م)، شاعر روزگار مسعود بن ابراهیم و بهرامشاه غزنوی، با گنبد و ایوان نسبتاً بلند و ایوانچه‌های دو طبقه بزرگ‌ترین بنا و تنها اثر تاریخی آزادوار است. این بقعه موقوفاتی دارد و زیارتگاه مردم آبادیهای منطقه است.
آزاد‌وار از طـریق ایستگاه آزادور بـا راه‌آهن تهران ـ مشهد ارتباط دارد.*

مآخذ

ابن حوقل، محمد، صورة الارض، ترجمۀ جعفر شعار، تهران، ١٣٤٥ش؛
ابوالفدا، تقویم البلدان، به کوشش رنو و دسلان، پاریس، ١٨٤٠م؛
اصطخری، ابراهیم، مسالک الممالک، لیدن، ١٩٢٧م؛
باستانی پاریزی، محمدابراهیم، سیاست و اقتصاد عصر صفوی، تهران، ١٣٦٢ش؛
حدود العالم، به کوشش منوچهر ستوده، تهران، ١٣٦٢ش؛
حمدالله مستوفی، نزهة القلوب، به کوشش گ. لسترنج، لیدن، ١٣٣١ق؛
دولتشاه سمرقندی، تذکرة الشعراء، به کوشش محمد رمضانی، تهران، ١٣٣٨ش؛
فرهنگ آبادیهای کشور، شهرستان سبزوار، مرکز آمار ایران، تهران، ١٣٦١ش؛
فرهنگ اجتماعی دهات و مزارع، استان خراسان، جهاد سازندگی، تهران، ١٣٦٣ش؛
فرهنگ اقتصادی دهات و مزارع، همان؛
گابریل، آلفونس، تحقیقات جغرافیایی راجع به ایران، ترجمۀ فتحعلی‌ خواجه‌نوری، تهران، ١٣٤٨ش؛
مقدسی، محمد، احسن التقاسیم، ترجمۀ علینقی منزوی، تهران، ١٣٦١ش؛
مولوی، عبدالحمید، آثار باستانی خراسان، تهران، ١٣٥٤ش؛
همو، «آثار تاریخی و رجال جوین»، نامۀ آستان قدس، مشهد، ١٣٤٦ش، س ٧، شم‌ ٢؛
مؤید ثابتی، علی، تاریخ نیشابور، تهران، ١٣٥٥ش؛
نقشۀ عملیات مشترک، سازمان جغرافیایی کشور، تهران، ١٣٥٤ش.

هادی عالم‌زاده