شهرستان آق‌قلا در دو سوی رودخانۀ گرگان قرار گرفته، و از شمال به کشور ترکمنستان، از غرب به شهرستان ترکمن، از جنوب به شهرستانهای گرگان و علی‌آباد کَتول، و از شرق به شهرستان گنبد کاووس محدود است. این شهرستان از ٢ بخش، ٥ دهستان و ٢ شهر تشکیل شده، و جمعیت آن طبق آخرین سرشماری رسمی کشور (١٣٩٠ ش) ١٨٥‘١٢٤ تن است («درگاه ... »، بش‌ ‌). منابع درآمد مردم آق‌قلا نخست کشاورزی و پس از آن، صنایع دستی و کارگری ساده است. محصولات عمدۀ این شهرستان گندم، جو، برنج، پنبه، حبوبات، نباتات علوفه‌ای، سیب‌زمینی و دانه‌های روغنی است که ازطریق آبیاری و دیم به دست می‌آید. همچنین آب مورد نیاز از چندین رشته قنات و چاههای عمیق و نیمه‌عمیق تأمین می‌شود (جهاد سازندگی، ١٢٤ مکرر ٢ و ٣).
بیشتر ساکنان شهرستان آق‌قلا ترکمنهای آتابای هستند که به دو دستۀ «چاروا» یا کوچ‌رو و «چُمور» (اسکان‌یافته) تقسیم می‌شوند. شغل اصلی چارواها دامداری است و درآمد آنها از فراورده‌های دامی تأمین می‌گردد. چمورها در روستاها و در مرکز آق‌قلعه به سر می‌برند (گرگانی، ٣٤٠). طایفۀ آتابای در محوطه‌ای که از تپۀ آقشین، در مجاورت هاشم‌آباد، تا نزدیک محمدآباد گسترده است، زندگی می‌کنند. زبان این اهالی ترکمنی است و به فارسی نیز سخن می‌گویند. همچنین مذهب آنان سنی حنفی است.
شهر: مرکز شهرستان آق‌قلا شهری به همین نام است که برای مدتی، تا پیش از انقلاب ١٣٥٧ ش، «پهلوی دژ» نامیده می‌شد، اما اکنون نام پیشین خود را بازیافته است. این شهر در ١٨‌کیلومتری شمال شهر گرگان، بر جلگه‌ای هموار در کنار رودخانۀ گرگان، در °٣٦ و ´٥٨ عرض شمالی، و °٥٤ و ´١٦ طول شرقی قرار گرفته است. جمعیت آن براساس سرشماری ١٣٤٥ ش، ٠٦٨‘٤ تن بود که در آخرین سرشماری عمومی رسمی کشور (١٣٩٠ ش) به ٦٢٦‘٣١ تن رسیده است. رودخانۀ گرگان که آق‌قلا را به دو بخش تقسیم می‌کند، سابقاً از کنار شهر عبور می‌کرده است، اما اکنون، به‌سبب توسعۀ شهر، از وسط آن می‌گذرد. این شهر پیش از استقرار پادشاهی قاجار، مرکز این ایل بود که دسته‌ای در یک سمت و دسته‌ای در سمت دیگر رودخانه زندگی می‌کردند.
از بناهای قدیمی شهر آق‌قلا پل آجری‌ای است که در دوران صفویه روی رودخانۀ گرگان ساخته شده است. این پل ٥ چشمه، ٣٥ متر طول، ٤ متر عرض و ١٠ متر ارتفاع دارد. ویرانه‌های قلعۀ کهن مبارک‌آباد از دیگر بناهای تاریخی آق‌قلا ست که بخشی از دیوارهای جنوبی و شمالی آن بر جای مانده است (رزم‌آرا، ١٢). دیوار مخروبۀ قزل‌آلان که گویا اسکندر آن را بنا نهاده، و انوشیروان ساسانی آن را تعمیر کرده است، در ٣‌کیلومتری شمال آق‌قلا قرار دارد. این دیوار به طول تقریبی ١٧٠ کمـ ، از دریای خزر تا کوههای گلی‌داغ امتداد می‌یافته است (رابینو، ١٣٧). رابینو به نقل از ساکنان محلی، نام این محل را در زمان قابوس، اسپـی‌دژ ذکر می‌کند که بعدها ترکمنها آن را آق‌قلا نامیدند (ص ١٣٥- ١٣٦). قلعۀ مبارک‌آباد را شاه طهماسب صفوی در مقابل حملات ترکمنها بنا نهاد و شاه عباس اول گروهی از ایل قاجار را در آن سکنا داد (همو، ١٣٧؛ معصوم علیشاه، ٣ / ٦٩٠). بعدها محمدحسن خان قاجار آن را مرکز حکومت خود قرار ‌داد و پس از به قدرت رسیدن قاجارها به ترکمنها واگذار گردید (گرگانی، ٧١-٧٢). قلعۀ این شهر در دوران قاجار، برای مقاومت در برابر شورش احتمالی ترکمنها، بارها بازسازی، و به دستور ناصرالدین شاه، مناره‌هایی برای آن ساخته شد (رابینو، معصوم علیشاه، همانجاها).

مآخذ

جهادسازندگی، فرهنگ اقتصادی دهات و مزارع استان مازندران، تهران، ١٣٦٣ ش؛
«درگاه ملی آمار»، آمار (مل‌ ‌)؛
رابینو، ی. ل.، سفرنامۀ مازندران و استراباد، ترجمۀ غلامعلی وحید مازندرانی، تهران، ١٣٤٣ ش؛
رزم‌آرا، علی، جغرافیای نظامی گرگان و دریای خزر، تهران، ١٣٢٠ ش؛
گرگانی، منصور، اقتصاد گرگان و گنبد و دشت، تهران، ١٣٥٠ ش؛
معصوم علیشاه، محمد‌معصوم، طرائق الحقائق، به کوشش محمدجعفر محجوب، ١٣٤٥ ش؛
نیز:

Amar, http: / / www. amar. org. ir / nofoos ١٣٩٠ / default. aspx ? tabid = ٥٤٩ & agent Type=view&propertyID=١٤٨٣.
بخش جغرافیا