آق‌حصاری \āq-hesārī\، حسن‌ ‌بن طورخان ‌بن داوود ‌بن یعقوب، مشهور به «حسن کافی» (٩٥١-١٠٢٥ ق / ١٥٤٤-١٦١٦ م)، فقیه، ادیب و پژوهشگر. وی از مردم بوسنه بود. در آق‌حصار به دنیا آمد، بیش از ٢٠ سال منصب قضاوت آنجا را برعهده داشت و در همان شهر درگذشت. زبانهای عربی، ترکی و فارسی را نیک می‌دانست (زرکلی، ٢ / ١٩٤). پرهیزکار و زاهد بود و مشایخ صوفیه را دشمن می‌داشت. در جنگها، به‌عنوان جنگاور و سخنور شرکت می‌کرد، ازجمله در جنگ اِگْری (در مجارستان) حضور داشت (١٠٠٤ ق / ١٥٩٦ م) و کتاب اصول الحکم فی نظام العالم را در اثنای آن تألیف کرد. این کتاب به زبان عربی، و دربارۀ چگونگی فرمانروایی و لزوم بازنگری در سازمان اداری امپراتوری عثمانی است. بزرگان ترک این اثر را پسندیدند و خواستار شرح آن شدند. پس، آق‌حصاری در ١٠٠٥ ق / ١٥٩٧ م آن را به زبان ترکی شرح کرد.
برخی دیگر از آثار او بدین قرار است: ١. سمت الوصول الٰی علم الاصول (حاجی خلیفه، ٢ / ١٠٠٢؛ زرکلی، همانجا)؛ ٢. روضات الجنات فی اصول الاعتقادات (همانجا)؛ ٣. ازهار الروضات فی شرح روضات الجنات (دانشنامه ... ، ١ / ١٢٢)؛ ٤. تمحیص التلخیص یا شرح التلخیص، در باب معانی و بیان (زرکلی، همانجا)؛ ٥. شرح مختصر قُدوری که کتابی است در فروع فقه حنفی در ٤ جلد؛ ٦. شرح کافیۀ ابن‌حاجب، در نحو (کحاله، ٣ / ٢٣٣؛ زرکلی، همانجا)؛ ٧. حدیقة الصلاة التی هی رئیس‌ العبادات (بغدادی، ١ / ٣٩٨)؛ ٨. رساله‌ای تحقیقی دربارۀ کلمۀ «چلبی» (زرکلی، همانجا)؛ ٩. نظام العلماء الٰی خاتم الأنبیاء (زرکلی، همانجا)؛ ١٠. نور الیقین فی اصول ‌الدین که شرحی است بر کتاب بیان‌ السنة و الجماعة، معروف به عقایدالطحاوی، نوشتۀ امام احمد بن جعفر بن حنفی (د ٣٢١ ق / ٩٣٣ م) (حاجی خلیفه، ٢ / ١١٤٣؛ کحاله، همانجا)؛ ١١. شرح مقدمة الزاهد شیخ احمد زاهد (د ٨١٨ ق / ١٤١٥ م) که شامل ٦٠ مسئلۀ مشهور در میان شافعیان است.

مآخذ

بغدادی، ایضاح؛
حاجی خلیفه، کشف؛
دانشنامه؛
زرکلی، اعلام؛
کحاله، عمررضا، معجم المؤلفین، بیروت، داراحیاء التراث العربی.

جعفر شعار (دبا)