این استان‌ در شمال‌ شرقی‌ مصر قرار دارد، و از ١٩٦٠م‌ در تقسيمات كشوری‌ مصر وارد شده است (رمزی‌، ٦؛ عمّون‌، ٢٣٠؛ كشف‌...، ٩، ١٣٣، ١٣٤؛ بستانی‌، فؤاد، ذیل الاسماعیلیة). اسماعیلیه از شرق به آبراه (كانال‌) سوئز، از جنوب در امتداد آبراه اسماعیلیه، به حوزۀ «البحيرة المرة الكبرى»، و از شمال به پُرت‌سعيد منتهی می‌شود‌ (همان‌جا؛ EB, VI/ ٤١٥؛ EI ٢، ذیل «اسماعیلیه»؛ ﻧﻜ : الاطلس...، ٦٠). وسعت این استان ٤١٦‘١٤ کم‌٢ است (بررسی...، ٣٥).
وجود پايگاهی‌ نظامی‌ در ناحيۀ غربی‌ شهر اسماعيليه‌، كه‌ در جنگ‌ جهانی‌ اول، به دست انگليسيها ساخته شد، به‌ استان‌ اسماعیلیه اهميت‌ راهبردی بخشيده‌ است‌. اين‌ پايگاه اكنون‌ در دست‌ ارتش‌ مصر است‌ (EB، همان‌جا).
بیشتر استان‌ اسماعیلیه بيابان و صحراست‌ و شنزارهای‌ وسيع‌ کرانۀ آبراه سوئز، كه‌ از شمال‌ به‌ جنوب‌ امتداد می‌يابد، از موانع‌ توسعۀ كشاورزی‌ در این استان است‌؛ اما در بخشهای شمالی‌ استان‌، به‌سبب‌ بارندگيهای‌ زمستانی‌، ميوه و سبزی‌ به‌صورت ديم كشت‌ می‌شود. يكی ديگر از فعاليتهای اقتصادی‌ ساکنان این استان‌ دامداری‌ و پرورش ماهی‌ است‌ (همان‌جا).
جمع‌ ‌(٢٠٠٦م): ٨٣٢،٩٤٢ تن.

شهر اسماعیلیه

این شهر بندری در ´٣٥ °٣٠ عرض‌ شمالی‌ و ´١٦ °٣٢ طول‌ شرقی‌ جغرافیایی، در کرانۀ غربی آبراه سوئز و شمال‌ دریاچۀ تمساح‌ واقع‌ است‌ (EB, V/ ٤٥٣)؛ از‌ این رو، در گذشته‌ روستای‌ تمساح‌ نامیده می‌شد (رمزی‌، بستانی‌، فؤاد، همان‌جاها؛ EB, VI/ ٤١٥).

تاریخچۀ بنیادگذاری

اسماعیلیه‌ را در محل‌ پیشین جزیرۀ عبیط (مبارك‌، ٢٠١)، و بر تپه‌هایی به ارتفاع‌ ١٦ متر (بروكلمان‌، ٥٧٧؛ رمزی‌، همان‌جا)، فِردینان‌ دو لِسِپس، بازرس‌ كل‌ شركت‌ ساخت آبراه سوئز، بنیاد نهاد. اردوگاههای ساخته‌شده در این محل، پایگاهی برای اسکان كارگران‌ و مهندسان سازندۀ آبراه سوئز بود (بستانی، فؤاد، EI ٢، EB، همان‌جاها). اسماعیل‌ پاشا (ه‌ م؛ حك‌ : ١٨٦٣- ١٨٧٩م‌)، خدیـو مصر، بـه‌ این منطقه تـوجـه‌ ویژه‌ای داشت‌. از این رو، به نوسازی آنجا پرداخت و آن‌ را اسماعیلیه‌ نامید (عمون‌، ٢١٩؛ رمضان‌، ٢١؛ المقتطف‌، ٥٨). اسماعیلیه‌ در ١٨٦٤م‌، با ویژگیهای معماری شهرهای اروپایی، با هزینه‌ و وامهای كلان ساخته‌ شد (رمضان‌، ٢١-٢٢؛ خانجی‌، ٢٦٦؛ بستانی‌، بطرس، ذیل اسماعیلیة). شهر در آن زمان به دو بخش‌ عرب‌نشین و اروپایی‌نشین تقسیم‌ می‌شد‌ (خانجی‌، همان‌جا؛ بنّا، ٧١).

موقعیت‌ تاریخی‌ و سیاسی

شهر اسماعیلیه‌ در زمان‌ حفر‌ آبراه سوئز، اهمیت‌ بسیار داشت؛ اما پس‌ از پایان‌ عملیات‌ حفر آبراه، از اهمیتش كاسته‌ شد و جمعیت‌ آن‌ رو به‌ كاهش‌ نهاد و بسیاری از ساکنان آن به‌پرت‌سعید مهاجرت کردند (بستانی، فؤاد، همان‌جا). پس‌ از استقرار‌ شرکت آبراه سوئز در این شهر، بخش اروپایی‌نشین آن توسعه یافت‌ و در پی آن، جمعیت‌ شهر رو به افزایش نهاد (رمزی‌، EI ٢، بنا، همان‌جاها).
انگلستان‌ پس‌ از انعقاد قرارداد ١٩٠٤م‌ با فرانسه‌ و در زمان‌ جنگ جهانی اول، استحكامات‌ نظامی خود را در اسماعیلیه مستقر كرد و بدین ترتیب، این شهر پایگاه‌ نیروهای نظامی متفقین‌ شد. توسعۀ این پایگاه تا پس‌ از جنگ جهانی دوم‌ ادامه داشت، به گونه‌ای که‌ تا ١٩٥٠م، یكی از مراكز نظامی بسیار بزرگ جهان‌ به‌شمار می‌رفت‌. جمعیت‌ اسماعیلیه، كه‌ پس‌ از پایان‌ جنگ‌ جهانی اول‌ کاهش یافته بود، پس‌ از جنگ‌ جهانی دوم‌ افزایش یافت‌ (EB, V/ ٤٥٣؛ بستانی، فؤاد، EI ٢، همان‌جاها).
شهر اسماعیلیه‌ مركز شكل‌گیری هستۀ اولیۀ جمعیت اخوان‌المسلمین (ه‌م) بود. این شهر در جنبش ملی مصر برای لغو قرارداد استعماری ١٩٣٦م‌ از مراکز‌ مبارزات‌ ضد استعماری به‌شمار می‌آمد (ﻧﻜ : بشرى، ٤٣، ٥٥٤-٥٦٢؛ بنا، ٥٩-٦٩، ٧١، ٧٩؛ میچل‌، ٩٢؛ آقایی‌، ٦٢، ٧٩-٨٢).
پس‌ از ملی‌ شدن‌ آبراه سوئز در ژوئیۀ ١٩٥٦، نیروهای‌ نظامی‌ انگلستان‌ بر اساس‌ مفاد قرارداد ١٩٥٤م از این شهر ‌بیرون رفتند. اما در اكتبر همان‌ سال، انگلستان، فرانسه و اسرائیل به مصر حمله، و اسماعیلیه را تصرف کردند ( الموسوعة...، ٥٢١-٥٢٣، ٥٢٦؛ صالح‌، ٧٣؛ هِـلد، ٣٤٢).
پس‌ از جنگ‌ ٦ روزۀ اعراب‌ و اسرائیل‌ (ژوئن ١٩٦٧/ خرداد ١٣٤٦) و بسته‌ شدن‌ آبراه سوئز، اقتصاد‌ شهر اسماعیلیه‌ تا مدتها متزلزل‌ شد. دولت مصر در ١٩٦٨م، به‌سبب بمباران‌ و حملات‌ بی‌وقفۀ اسرائیل‌، این شهر را تخلیه كرد ( الموسوعة، ٥٨٤؛ هلد، همان‌جا). پس‌ از گشایش‌ آبراه سوئز در ١٩٧٥م‌، مهاجران‌ دوباره‌ به اسماعیلیه‌ بازگشتند و این شهر به‌تدریج توسعه یافت (EB, VI/ ٤١٥؛ «سالنامۀ...»، ٧٥٣).

موقعیت اقتصادی ـ فرهنگی

اسماعیلیه ‌پس‌ از بازگشایی آبراه سوئز، به‌تدریج به یك‌ منطقۀ صنعتی و تجاری تبدیل شد. از مهم‌ترین صنایع آن می‌توان به صنایع‌ غذایی‌، تراكتورسازی‌، موتورسازی و كشتی‌سازی اشاره کرد (EB، همان‌جا). این شهر بندری از پایانه‌های مهم‌ كشتی‌رانی مصر است و نقش بارزی در شکوفایی بازرگانی مصر دارد. نفت یکی از مواد صادراتی مهم این بندر به‌شمار می‌آید (GLE، ذیل «اسماعیلیه»؛ EUE، ذیل «اسماعیلیه»). اسماعیلیه به شبکۀ راه‌آهن مصر متصل است (EI ٢، همان‌جا).
جمع‌ (١٩٩٦م): ٤٧٧‘٢٥٤ تن.

آبراه (کانال) اسماعیلیه

این‌ آبراه از رود نیل‌ در بولاقِ قاهره‌ آغاز می‌شود و در جهت‌ یكی‌ از مسیرهای‌ پیشین‌ رود نیل ــ در ناحیۀ وادی‌ طمیلات‌ کنـونـی ــ از غـرب بـه شـرق امتـداد می‌یابد و در جنوب شهر اسماعیلیه، به دریاچۀ تمساح در مسیر آبراه سوئز می‌رسد (ایوبی‌، ٩١؛ الاطلس، همان‌جا؛ «فرهنگ...»، ذیل «آبراه اسماعیلیه»؛ قس: بستانی‌، فؤاد، همان‌جا). آبراه اسماعیلیه، كه‌ در گذشته كانال‌ آب‌ شیرین‌ نامیده‌ می‌شد، در سالهای‌ ١٨٥٦-١٨٦٣م‌ برای‌ تأمین‌ آب آشامیدنی کارگران منطقۀ سوئز ساخته‌ شد (وصف...، ١٦٠-١٦١؛ EB، همان‌جا؛ BE، ذیل «آبراه اسماعیلیه»). این آبراه با ١٣٦ كم‌ طول، در شهر اسماعیلیه به‌ دو شاخۀ شمالی‌ و جنوبی تقسیم می‌شود. شاخۀ شمالی به‌سوی پرت‌سعید، و شاخۀ جنوبی‌ به‌سوی آبراه سوئز جریان می‌یابد.‌ از هر دو شاخه‌ برای‌ تأمین‌ آب‌ آشامیدنی‌ و آبیاری‌ مناطق‌ میان‌ پرت‌سعید و سوئز استفاده می‌شود (فارس‌، ٢٧٤؛ بستانی‌، فؤاد، همان‌جا). آبراه اسماعیلیه قابل کشتی‌رانی است (ایوبی‌، همان‌جا).
تاریخچۀ ایجاد این‌ آبراه به‌ دوران‌ فراعنه‌ بازمی‌گردد. آنان در اندیشۀ پیوستن دریای سفید (مدیترانه) به دریای سرخ‌ بودند. از این رو، فرعون‌ نِخویِ دوم‌ (سل‌ : ٦١٠- ٥٩٥ق‌م) در اندیشۀ حفر آبراهی از دریای‌ سرخ‌ به‌ رود نیل‌ بود (یانگ‌، ٢٠٧، حاشیه؛ هرودت، ١٧٦؛ دریوتون، ٥٨٣). به گمان وی و داریوش، شاهنشاه هخامنشی، ارتفاع‌ دریای‌ سرخ‌ بیش‌ از رود نیل بود و از این رو، آنان از پیوستن این دو به هم واهمه داشتند. بنابراین، آبراهی از دریای سرخ‌ تا شهر هیِروپولیس‌ حفر كردند (زیدان‌، ٦٣٣-٦٣٤؛ وصف‌، ١٦٨- ١٦٩، ١٧٩).
آبراه‌ نخو تقریباً از اسماعیلیۀ امروزی می‌گذشت و به موازات‌ وادی‌ طمیلات،‌ به‌سوی‌ جنوب‌ امتداد می‌یافت‌ و پس‌ از گذشتن از «البحیرة المرّة»، به دریای سرخ می‌پیوست (یانگ‌، همان‌جا). فرعون نخویِ دوم، از بیم استفادۀ مهاجمان بیگانه از این آبراه، عملیات‌ احداث آن را متوقف کرد (دریوتون‌، ٥٨٣-٥٨٤؛ هرودت‌، ١٧٦، ٢٦٦-٢٦٧)؛ اما داریوش فرمان حفر مجدد آبراه را صادر كرد (همو، ١٧٦). سرانجام، در ٥٢٠ ق‌م، این آبراه احداث شد (هرودت، زیدان، همان‌جاها). بنیاد نهادن آبراه اسماعیلیۀ کنونی به اسماعیل پاشا (ه‌ م) نسبت داده می‌شود (ایوبی، عمون، همان‌جاها؛ وجدی، ١٥٩).

مآخذ

آقایی‌، بهمن‌ و خسرو صفوی‌، اخوان‌المسلمین‌، تهران‌، ١٣٦٥ش‌؛
الاطلس الجدید للعالم، به‌کوشش علی فاعور و دیگران، بیروت، ١٩٨٦م؛
المقتطف، س ٤، شم‌ ٣؛
الموسوعة الفلسطینیة (الدراسات الخاصة)، بیروت، ١٩٩٠م، ج ٥؛
ایوبی، الیاس، تاریخ‌ مصر فی عهد الخدیو اسماعیل باشا...، قاهره‌، ١٤١٠ق‌/ ١٩٩٠م، ج ١؛
بررسی اجمالی جمهوری عربی مصر، وزارت امور خارجه، تهران، ١٣٥٣ش؛
بروكلمان، كارل، تاریخ‌ الشعوب‌ الاسلامیة، ترجمۀ نبیه‌ امین‌ فارس و منیر بعلبکی، بیروت، ١٩٨٤م‌؛
بستانی‌، بطرس بن بولس و دیگران، دائرةالمعارف، بیروت، ١٨٧٦-١٩٠٠م؛
بستانی، فؤاد افرام، دائرةالمعارف، بیروت، ١٩٥٦-١٩٨٣م؛
بشرى، طارق، الحركة السیاسیة فی مصر، بیروت/ قاهره، ١٤٠٣ق/ ١٩٨٣م‌؛
بنّا، حسن‌، مذكرات الدعوة و الداعیة، بیروت‌/ دمشق، ١٤٠٣ق‌/ ١٩٨٣م‌؛
خانجی‌، محمد امین‌، منجم‌ العمران‌، قاهره، ١٣٢٥ق‌/ ١٩٠٧م‌، ج ١؛
رمزی‌، محمد، القاموس‌ الجغرافی للبلاد المصریة...، قاهره، ١٩٥٤-١٩٥٥م، ج ٢(١)؛
رمضان‌، صالح‌، الحیاة الاجتماعیة فی‌ مصر فی‌ عصر اسماعیل‌ (من ١٨٦٣-١٨٧٩م)، اسکندریه، ١٩٧٧م‌؛
زیدان‌، جرجی‌، مؤلفات‌ جرجی‌ زیدان‌ الكاملة، به‌كوشش‌ نظیر عبود، بیروت‌، ١٤٠٢ق‌/ ١٩٨٢م، ج ٩؛
صالح‌، نجیب‌، العصر الاسرائیلی من قناة السویس الى باب المندب، بیروت‌، ١٤٠٣ق/ ١٩٨٣م؛
عمون‌، هند اسكندر، تاریخ‌ مصر، قاهره‌، ١٣٤١ق‌/ ١٩٢٣م‌؛
فارس‌، نبیل‌، حرب‌ المیاه‌ (فی الصراع العربی الاسرائیلی)، دار الاعتصام، قاهره، بی‌تا؛
كشف‌ اسماء المدن‌...، وزارة الاشغال العمومیة، قاهره‌، ١٩٥٥م‌؛
مبارك‌، علی‌ باشا، الخطط التوفیقیة الجدیدة لمصر القاهرة، قاهره‌، ١٩٨٠م‌، ج ١؛
میچل، ریچارد پل (ض: ریتشارد ب. میتشل)‌، الاخوان‌المسلمون‌، ترجمۀ عبدالسلام‌ رضوان‌، به‌كوشش‌ صلاح‌ عیسی، بیروت‌، ١٩٧٨م‌؛
وجدی‌، محمد فرید، دائرة معارف‌ القرن‌ العشرین‌ (الرابع عشر ـ العشرین)، بیروت‌، ١٩٧١م، ج ٩؛
وصف‌ مصر (٣: دراسات عن المدن و الاقالیم المصریة)، تألیف گروهی از دانشمندان فرانسوی، ترجمۀ زهیر شایب‌، مکتبة خانجی، قاهره‌، بی‌تا؛
هرودت‌، تواریخ‌، ترجمۀ غلامعلی وحید مازندرانی‌، تهران‌، ١٣٦٨ش‌؛
یانگ‌، جرج (ض: جورج یانج)، تاریخ‌ مصر من عهد الممالیک الى نهایة حکم اسماعیل، ترجمۀ علی احمد شكری‌، قاهره‌، ١٤١٠ق‌/ ١٩٩٠م‌؛
نیز:

BE, ١٧th edition, ١٩٦٦-١٩٧٤;
Britannica Book of the Year (١٩٨٨), Encyclopaedia Britannica Inc., Chicago etc., ١٩٨٨;
Drioton, E. & J. Vandier, L'Egypte : Des origines à la conquête d'Alexandre, ٦th edition, Paris, ١٩٨٤;
EB, ١٩٧٦, vol. V, ١٩٨٦, vol. VI, ٢٠١٠;
EI ٢ ;
EUE : Apéndice, vol. VI;
GLE ;
Held, C. C., Middle East Patterns (Places, Peoples, and Politics), San Francisco etc., ١٩٨٩;
Webster's New Geographical Dictionary, G. & C. Merriam Co., Spring field (MA), ١٩٨٠.
ناهده فوزی (دبا)