اسیر اصفهانی \asīr-e esfa(e)hānī\، یا اسیر شهرستانی، میرزا جلال، فرزند مؤمن، متخلص به اسیر، از شاعران دورۀ صفوی در نیمۀ نخست سدۀ ١١ ق / ١٧ م، و از بنیاد‌گذاران سبک هندی. ‌

خاندان اسیر از سادات نامدار شهرستانک (روستایی در نزدیکی اصفهان) بودنـد (نصرآبـادی، ٩٥؛ صدیق حسن‌ خان، ٢٦؛ آفتاب، ٥٤؛ آزاد، ٥٣؛ واله، ١٠١). صفا ولادت وی را در ١٠٢٩ ق / ١٦٢٠ م آورده است (٥(٢) / ١٢١٢). منابع از استادان وی تنها به فصیحی هروی اشاره کرده‌اند (نک‌ : صدیق حسن‌ خان، آزاد، همانجاها؛ ایمان، ٦٣). ارادت اسیر به صائب چنان بود که شاگردی وی را نزد فصیحی تحت‌الشعاع قرار می‌داد (اسیر، ٣٠٧، ٥٤٣؛ نیز نک‌ : ‌احمد، ١٥٥)، اما نمی‌توان او را از شاگردان صائب به‌شمار آورد، چه صائب بارها، به‌گفتۀ خود، «تتبع سخن میرزا جلال» کرده است (نک‌ : ٤ / ١٨٩٦). شاعرانی چون کلیم کاشانی نیز اسیر را ستوده‌اند (نک‌ : ص ٢٩٩). بیشتر تذکره‌نویسان مرگ وی را در جوانی ذکر کرده‌اند (نک‌ : صدیق حسن ‌خان‌، آزاد، همانجاها؛ احمد، ١٥٦).
اسیر از پیشروان سبک هندی به‌شمار می‌آید. مضامین شعری وی چنان به تخیل آمیخته، که برخی از تذکره‌نویسان او را «بانی خیال بندی» خوانده‌اند (نک‌ : لودی، ٧٦). او در محسوس
کردن معانی انتزاعی (شفیعی، ٨٤٧) و آفرینش ترکیبهای مجازی و استعاری (برای نمونه، نک‌ : ص ٢٨٧، ٣١٨، ٣٢٦، ٣٣٨، ٣٣٩، جم‌ ؛ نیز صفا، ٥(٢) / ١٢١٥-١٢١٦) چیره‌دست بود. اسیر در سرودن غزل نیز مهارت داشت و شفیعی کدکنی او را در سرودن غزلهایی با وزنهای کوتاه موفق‌تر می‌داند (ص ٨٤٦- ٨٤٧). از ویژگیهای غزلیات اسیر هماهنگی و ارتباط موضوعی از مطلع تا مقطع غزل است؛ همچنین غزلهای او تنها مضمون‌سازی و معماگویی نیست (بی‌گناه، ١٤-١٦). از اسیر قصاید بسیاری در ستایش پیامبر (ص) و ائمۀ ‌اطهار (ع) (نک‌ : ص ٤٢-٤٤، ٥٧- ٥٨، ٤٩٢، ٥١٥-٥١٧، جم‌ ‌) و نیز چنـد قصیده در ستایش شاه‌صفـی (نک‌ ‌: ص ٩٤-٩٦) باقی مانده است.
دیوان اسیر نخست در لکهنو در ١٢٩٦ ق / ١٨٧٩ م، و پس از آن در کانپور در ١٣١٤ ق / ١٨٩٦ م به چاپ رسید. شروحی نیز بر دیوان او نوشته‌اند که از جملۀ آنها ست: شرح معجز کابلی و شرح مهتاب رایی با عنوان گلشن ‌معانی، که تفسیر محمدمنیر را از ابیات تحریر کرده، و خود نیز مطالبی بدان افزوده است. شرح دیگری نیز از دیوان اسیر موجود است که شارح آن شناخته نیست (منزوی، ٧ / ٨٣٤ -٨٣٥).

مآخذ

احمد، احمدعلی، هفت‌آسمان، کلکته، ١٨٧٣ م؛
آزاد بلگرامی، میرغلامعلی، سرو آزاد، لاهور، ١٣٣١ ق / ١٩١٣ م؛
اسیر اصفهانی، میرزا جلال، دیوان، نسخۀ خطی کتابخانۀ گنج‌بخش، شم‌ ٨٦٥؛
آفتاب رای لکهنوی، ریاض العارفین، به‌کوشش حسام‌الدین راشدی، اسلام‌آباد، ١٣٩٦ ق / ١٩٧٦ م؛
ایمان، رحم‌علیخان، منتخب اللطایف، به‌کوشش محمدرضا جلالی نایینی و امیرحسن عابدی، تهران، ١٣٤٩ ش؛
بی‌گناه، حبیب‌الله، مقدمه بر از دیوان اسیر شهرستانی، به‌کوشش همو، مشهد، ١٣٤٨ ش؛
شفیعی کدکنی، محمدرضا، «اسیر شهرستانی»، سخن، ١٣٤٨ ش، س ١٩، شم‌ ١؛
صائب تبریزی، دیوان، به‌کوشش محمد قهرمان، تهران، ١٣٦٧ ش؛
صدیق حسن‌ خان، محمدصدیق، شمع‌ انجمن، به‌کوشش محمد عبدالمجید، بهوپال، ١٢٩٣ ش؛
صفا، ذبیح‌الله، تاریخ ادبیات در ایران، تهران، ١٣٧٨ ش؛
کلیم کاشانی، ابوطالب، دیوان، به‌کوشش پرتو بیضایی، تهران، ١٣٣٦ ش؛
لودی، شیرعلی، مرآة‌ الخیال، بمبئی، ١٣٢٤ ق؛
منزوی، خطی مشترک؛
نصرآبادی، محمدطاهر، تذکره، به‌کوشش حسن وحید دستگردی، تهران، ١٣٦١ ش؛
واله داغستانی، علیقلی، ریاض الشعراء، نسخۀ خطی کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران، شم‌ ٥٣٥ پ.

مینا حفیظی (دبا)