افضل خان شيرازی \afzal xān-e šīrāzī\، شكراللٰه (٩٧٨- ١٢ رمضان‌ ١٠٤٨ ق / ١٥٧٠-٧ ژانويۀ ١٦٣٩ م)، مشهور به‌ افضل خان‌ علاّمی‌، ديوان‌سالار و وزير كاردان‌ و بانفوذ ايرانی‌تبار دورۀ جهانگير شاه‌ (سل‌ ١٠١٤-١٠٣٧ ق / ١٦٠٥- ١٦٢٨ م) و شاه‌ جهان‌ گوركانی‌ (سل‌ ١٠٣٧- ١٠٦٨ ق / ١٦٢٨- ١٦٥٨ م).
افضل خان‌ در شيراز زاده‌ شد و همانجا رشد يافت‌ و چون‌ پدرش‌ از ديوانيان‌ آن‌ ديار بود، مدتی‌ به‌ جای او در ديوان‌ خراج‌ به‌ كار پرداخت‌. در شيراز به‌جز پدر نزد تقی‌الدين‌ محمد شيرازی به‌ تحصيل‌ دانش‌ پرداخت‌ (عبدالحی، ٥ / ١٧٠؛ نهاوندی، ٣ / ٢٧). وی سپس‌ به‌ قزوين‌ رفت‌ و از ملازمان‌ فرهاد خان‌ قرامانلو از سرداران‌ دانش‌پرور دورۀ شاه‌ عباس‌ شد. در ١٠٠٤ ق / ١٥٩٦ م همراه‌ گروهی‌ به‌ رياست‌ ذوالفقار خان‌، برادر فرهاد خان‌ قرامانلو، به‌ دستور شاه‌ عباس‌ به‌ دربار عثمانی‌ رفت‌، اما پس‌از قتل‌ فرهاد خان‌ در ١٠٠٧ ق ترك‌ خدمت‌ ديوانی‌ كرد و به‌ همدان‌ رفت‌ (همو، ٣ / ٢٧- ٢٨؛ نيز نك‌ : اسكندربيك‌، ٢ / ٥١٢‌-٥١٣؛ فلسفی، ٣ / ١٥٩-١٦٣). او چند سال‌ در آنجا نزد ابراهيم‌ همدانی‌ به‌ كسب‌ علم‌ پرداخت و سرانجام راهی هند شد‌ (نهاوندی، ٣ / ٢٨).
افضل خان‌ ابتدا در برهانپور دكن‌ به‌ خدمت‌ خان‌ خانان‌ عبدالرحيم‌ درآمد (همو، ٣ / ٢٩) و با معرفی‌ همو به‌ دربار جهانگير راه‌ يافت‌ و در دستگاه‌ شاهزاده‌ خرم‌ (شاه‌ جهان‌) با مقام‌ «ميرعدلی‌» در سپاه‌ او به‌ خدمت‌ پرداخت‌. وی پس‌از ابراز لياقت‌ از جهانگير شاه‌ لقب‌ «افضل‌ خان‌» يافت‌ ( توزك‌ ... ، ١٥٥؛ كنبو، ١ / ٦٩).
در ١٠٣٧ ق / ١٦٢٨ م‌، ابتدای حكومت‌ شاه‌ جهان‌، افضل خان‌ به‌ وزارت‌ رسيد و منصب‌ چهار‌هزاری و پنج‌هزاری و سرانجام‌ هفت‌هزاری يافت‌ (همو، ١ / ٢٧٥، ٣ / ٢٩٧؛ لاهوری، ١ / ١٧٦-١٧٧). در ١٠٤٨ ق، به‌سبب‌ پيری از وزارت‌ كناره‌ گرفت‌ و چندی بعد، ١٢ رمضان‌ همان‌ سال‌ (لاهوری، ٢ / ١٣١-١٣٢)، در لاهور درگذشت‌ و در مقبره‌ای كه‌ در آگره‌، كنار رود جمنا برای خود ساخته‌ بود، به‌ خاك‌ سپرده‌ شد (لطيف‌، ١٨٩-١٩٠).
افضل خان‌ در حساب‌، هندسه‌، هيئت‌ و ادب‌ تبحر داشت‌ (شاه‌ نواز خان‌، ١ / ١٤٥؛ لاهوری، ١ / ٢٨٢-٢٨٧، ٤٧٨-٤٨٦؛ رياض‌الاسلام‌، I / ٢٣٧-٢٣٨, ٢٤٩-٢٥٠) و از حاميان‌ شعرای پارسی‌گوی دربار هند بود.

مآخذ

اسكندر بيك‌ منشی‌، عالم‌آرای عباسی‌، به‌ كوشش‌ ايرج‌ افشار، تهران‌، ١٣٥٠ ش‌؛
توزك‌ جهانگيری، به‌ كوشش‌ محمد هاشم‌، تهران‌، ١٣٥٩ ش‌؛
شاه‌ نوازخان‌، مآثر الامرا، به‌ كوشش‌ عبدالرحيم‌، كلكته‌، ١٨٨٨ م؛
فلسفی‌، نصرالله‌، زندگانی‌ شاه‌ عباس‌ اول‌، تهران‌، ١٣٤٥ ش؛
عبدالحی، نزهة الخواطر، به کوشش شرف‌الدین احمد، حیدرآباد دکن، ١٣٩٩ ق / ١٩٧٩ م؛
كنبو، محمدصالح‌، عمل صالح (شاه‌جهان‌نامه)‌، به‌ كوشش‌ غلام‌ يزدانی‌ و وحيد قريشی‌، لاهور، ١٩٦٧ م؛
لاهوری، عبدالحميد، بادشاه‌نامه‌، به‌ كوشش‌ كبيرالدين‌ احمد و عبدالرحيم‌، كلكته‌، ١٨٦٨ م؛
نهاوندی، عبدالباقی‌، مآثر رحيمی‌، به‌ كوشش‌ محمد هدايت‌ حسين‌، كلكته‌، ١٩٣١ م؛
نيز:

Latif, S. M., Agra-Historical and Descriptive ... , Calcutta, ١٨٩٦;
Riazul Islam, A Calendar of Documents of Indo-Persian Relations, Karachi, ١٩٧٩.
مجيد سميعی‌ (دبا)