اسکندرِ لودی \ eskandar-e lo(u)di\ ، یا سِکَندَرْ لودی، نظام‌الدین بن بهلول (سل‌ ‌: ٨٩٤-٩٢٣ق/ ١٤٨٩-١٥١٧م)، دومین فرمانروای سلسلۀ لودی، از سلاطین دهلی، که حدود ٣ دهه بر منطقۀ بزرگی از هندوستان فرمان ‌راند.
اسکندر در روزگار پدرش، بهلول، و پس از پیروزی در سرکوب شورش تاتارخان، به جانشینی او برگزیده شد و حکومت دهلی را به دست گرفت (فرشته، ١٧٨؛ یادگار، ٣١-٣٤). پس از مرگ پدرش، میان بازماندگان بر سر جانشینی او کشمکش روی داد و اسکندر، به یاری مادرش و برخی از امیران عالی‌رتبه، به سلطنت رسید (احمد، ٣١٤؛ نهاوندی، ٤٥٢؛ طباطبایی، ١٣٩). اسکندر در پی استقرار حکومتش، به سرکوب مخالفان، اصلاح امور مملکت و گسترش قلمرو خود پرداخت (فرشته، ١٨٠؛ هروی، ١٧١-١٧٢؛ بدائونی، ٨٣؛ نهاوندی، ٤٥٤). سرسخت‌ترین دشمن و رقیب لودیان، حسین‌شاه بن محمود شرقی بود که اسکندر در نبردی در دژ چنار، وی را شکست داد (هروی، ١٨٢-١٨٥؛ یادگار، ٣٩-٤٠؛ فرشته، ١٨١؛ بدائونی، ٨٤).
با اینکه به روزگار اسکندر، قدرت سلطنت خاندان لودی نفوذ و گسترش بسیار یافت، گهگاه میان امیران، توطئه‌هایی برضد او شکل می‌گرفت (نهاوندی، ٤٦٠؛ فرشته، ١٨٢؛ بدائونی، ٨٥؛ حمیدالدین، ٢٢٥). افزون بر این، تسلط و حکومت وی بر ایالتهای دوردست، تنها جنبۀ صوری داشت، چنان‌که طایفه‌های لودی، قرملی (فرملی) و لوحانی (لوهانی)، بی‌توجه به حکومت مرکزی و به‌ضرب شمشیر، قلمرو خود را اداره می‌کردند (تاریخ...، ١٥٦-١٥٧).
شرح احوال و مناقب اسکندر لودی در برخی منابع تاریخی چنان است که مبالغه دانسته می‌شود و بیشتر به افسانه می‌ماند (طباطبایی،١٤٠). با این همه، بیشتر تاریخ‌نویسانْ دورۀ حکومت اسکندر را به‌سبب امنیت، ارزانی، رونق و آبادانی، و خود او را برای نیک‌خویی، دین‌پروری و مردم‌داری‌اش ستوده‌اند (هروی، ٢١٢-٢١٧؛ نهاوندی، ٤٧٤-٤٧٥؛ یادگار، ٣٠-٣١، ٤٦-٤٩؛ فرشته، ١٨٦-١٨٧). اسکندر به علم و ادب اهمیت می‌داد و دورۀ او عصر رونق فرهنگی به‌شمار می‌رود، چنان‌که سپاهیان و امیران او نیز به کسب دانش‌ روی ‌آوردند (هروی، ٢١٨). ادب فارسی هم در این دوره رواج بسیار یافت، زیرا اسکندر به زبان فارسی توجه داشت و خود به فارسی شعر می‌گفت و «گلرخی» تخلص می‌کرد (نک‌ : فرشته، ١٨٧-١٨٨؛ نهاوندی، ٤٧٨).

مآخذ

احمد، نظام‌الدین، طبقات اکبری، به‌کوشش ب. ده و محمد هدایت حسین، کلکته، ١٩١٣-١٩٣١م، ج ١؛
بدائونی، عبدالقادر بن ملوک شاه، منتخب التواریخ، چ سنگی، مطبع منشی نول کشور، بی‌جا، ١٨٦٧م؛
تاریخ سلاطین مسلم هندوستان، ترجمۀ اسماعیل لسان‌السلطان، چ سنگی، بی‌جا، ١٣٢٣ق؛
طباطبایی، غلامحسین بن هدایت‌الله، سیر المتأخرین، چ سنگی، مطبع منشی نول کشور، بی‌جا، ١٢٩٥-١٣١٤ق؛
فرشته، محمدقاسم هندوشاه، تاریخ فرشته، چ سنگی، مطبع منشی نول کشور، کانپور، ١٢٩٠ق/ ١٨٧٤م، ج ١؛
نهاوندی، عبدالباقی، مآثر رحیمی، به‌کوشش محمد هدایت حسین، کلکته، ١٢٩٤م-١٩٣١م، ج ١؛
هروی، نعمت‌الله بن حبیب‌الله، تاریخ‌ خان جهانی و مخزن افغانی، به‌کوشش محمد امام الدین، داکا، ١٩٦٠م، ج ١؛
یادگار، احمد، تاریخ شاهی، به‌کوشش محمد هدایت حسین، کلکته، ١٣٥٨ق/ ١٩٣٩م؛
نیز:

Hameed-ud-din, «A Critical Study of Sultan Sikandar Lodi», Islamic Culture, Hyderabad, ١٩٦١, vol. XXXV.
علی رفیعی (دبا)