اَراک [arāk]، شهر (مرکز استان) و شهرستانی به همین نام در ایران در استان مرکزی. نام اراک صورت فارسی‌شدۀ عراق است. این نام که بنابر تصویب هیئت وزیران در شهریور ١٣١٤ به سلطان‌آباد (عراق) داده شد، ظاهراً نخستین‌بار در بیتی از میرزا آقاخان کرمانی (د ١٣١٤ق) در وصف این شهر آمده است. شهر و شهرستان اراک از گذشته‌های دور جزئی از سرزمین کوهستانی پهناوری به شمار می‌آمد که یونانیان آن را مِدیا، و جغرافی‌نویسان اسلامی جبال، قهستان عراق، عراق و عراق عجم نامید‌ه‌اند.

شهرستان اراک

این شهرستان دارای ٣ بخش، مشتمل بر ١٨ دهستان و متشکل از ٣٢١ آبادی دارای سکنه است و با ١٦٤،٦ کم‌ـ ٢ مساحت در قسمت میانی استان مرکزی قرار گرفته است.
شهرستان اراک بر روی کمربند زلزله‌خیز ایران قرار دارد، اما شدت زلزله در این منطقه حداکثر ٥ درجۀ ریشتر است و خسارات چندانی وارد نمی‌کند.
ناحیۀ اراک از دشت وسیعی تشکیل شده است که در شمال آن کوههای خلجستان، و در جنوب آن کوههای کمره قرار دارد و با جویبارهایی که از این کوهها سرچشمه می‌گیرد، مشروب می‌شود. کوه راسوند (٣٨٩‘ ٣ متر) با شاخه‌های مختلف خود در چند رشتۀ موازی از شمال غربی به جنوب شرقی کشیده شده است. قله کوههای این شهرستان عبارت‌اند از قلۀ وفس (٧٤٥‘٢ متر)، قلۀ کوه بین، طوره (توره) و شازند(٢١٩‘ ٣ متر)، قلۀ لشکر در شمال سرچال (٩٣٨‌،٢ متر) و قرق (٩٦٧،٢ متر).
حفر بی‌رویۀ چاههای موتوری در این شهرستان، مانند بسیاری دیگر از نواحی کشور باعث از میان رفتن قناتها شده است، تا جایی که در سالهای ١٣٤٨-١٣٥٧ش، حدود ١٥٠ رشته قنات در این ناحیه از میان رفته است.
در قسمت مرکزی جلگۀ اراک دریاچۀ آب شوری به نام میقان (میگان) وجود دارد که پیرامون آن از ١٦ تا ٢٤ کیلومتر تغییر می‌یابد. در وسط این دریاچه، جزیرۀ کوچکی قرار دارد که آثار ساختمانی در آن دیده شده است.
جمعیت شهرستان اراک به سبب دگرگونی حدود اداری آن در سرشماریهای مختلف کشور، متفاوت بوده است.
جمع‌ ‌(سرشماری ١٣٧٥ش): ٧٨٨،٥٨٨ تن.

شهر اراک

ایـن شهـر با ٣/ ٢٨ کمـ ٢ مساحت در °٣٤ و ´٥ عرض شمالی و °٤٩ و ´٤٢ طول شرقی، در جلگۀ فراهان قرار گرفته است. ارتفاع این شهر از سطح دریا ٨٠٠،١ متر است.
شهر اراک دارای قدمت چندانی نیست. این شهر به سبب مرکزیت محل آن برای حومۀ حاصل‌خیز پیرامونی و به منظور تجهیز و تجدید سازمان قشون ایران، در زمان فتحعلی‌شاه قاجار با نام سلطان‌آباد به عنوان مرکز ولایت عراق برپا شد. براساس فرمان فتحعلی‌شاه، بنای شهر جدید در ١٢٢٧ق در محل دو آبادی متصل به هم به نامهای حصار و قلعه آغاز شد. تاریخ بنای شهر جدید مطابق کتیبۀ نقاره‌خانۀ شهر ١٢٢٨ق است. این شهر در آغاز ٧ محله داشت و مردم آبادیهای اطراف در این محلات ساکن شدند و به دور آنها دیواری با ٥ دروازه کشیده شد.
شهر سلطان آباد برخلاف غالب شهرهای کشور، با الگویی منظم و به صورت چهارگوش (مربع مستطیل) طراحی شد. طول و عرض قلعۀ اصلی شهر تقریباً ٦٠٠×٨٥٠ متر بود که به وسیلۀ کوچه‌های طولی و عرضی مستقیم و موازی ــ که از میان هر کدام نهر آبی جاری بود ــ به ٤٨ قطعه تقسیم می‌شد. دو کوچۀ متقاطع در مرکز شهر، دو بازار مستقیم و اصلی شهر را تشکیل می‌داد که در محل تقاطع آنها چهار سوق بزرگی طرح‌ریزی شده بود. آب آشامیدنی شهر توسط قناتها و چند آب انبار عمومی تأمین می‌شد. شهر سلطان‌آباد که شهر نو و شهر عراق نیز خوانده می‌شد، افزون بر اهمیت نظامی، به سرعت اهمیت تجاری ـ بازرگانی نیز یافت و بافت و تجارت قالی به صورت مهم‌ترین فعالیت اقتصادی آن درآمد.
شهر امروزی اراک دارای صنایع گوناگون فلزی، شیمیایی، نساجی، ساختمانی و غذایی است که برخی از این واحدها از صنایع اساسی کشور به شمار می‌روند که از جملۀ آنها می‌توان به نورد آلومینیوم، ماشین‌سازی، کمباین‌سازی و کارخانۀ واگن پارس اشاره کرد. این شهر دارای یک دانشکدۀ دولتی، مرکز آموزش فنی و حرفه‌ای و چندین کتابخانه است. از آثار باقی ماندۀ این شهر: ارگ دولتی، مدرسۀ سپهداری و چهار سوق بزرگ شهر است.
جمع‌ ‌(سرشماری ١٣٧٥ش): ٧٥٥،٣٨٠ تن.*

مآخذ

ابن حوقل، محمد، صورة الارض، بیروت، ١٩٧٩م؛
اعتمادالسلطنه، محمدحسن، مرآةالبلدان، به کوشش عبدالحسین نوایی و هاشم محدث، تهران، ١٣٦٧- ١٣٦٨ش؛
افضل‌الملک، غلامحسین، افضل التواریخ، به کوشش منصوره اتحادیه و سیروس سعدوندیان، تهران، ١٣٦١ش؛
آمارنامۀ استان مرکزی (١٣٧٢ش)، سازمان برنامه و بودجۀ استان مرکزی، تهران، ١٣٧٤ش؛
بکران، محمدنجیب، جهان‌نامه، به کوشش محمدامین ریاحی، تهران، ١٣٤٢ش؛
جغرافیای کامل ایران، وزارت آموزش و پرورش، تهران، ١٣٦٦ش؛
حدودالعالم، به کوشش منوچهر ستوده، تهران، ١٣٦٢ش؛
حمدالله مستوفی، نزهة القلوب، به کوشش محمد دبیرسیاقی، تهران، ١٣٣٦ش؛
دهگان، ابراهیم، «گزارش‌نامه» یا «فقه اللغۀ اسامی امکنه»، همراه کرج‌نامه یا تاریخ آستانه، اراک، ١٣٤٢ش؛
سالنامۀ آماری کشور (١٣٦٩ش)، مرکز آمار ایران، تهران، ١٣٧٠ش؛
سرشماری عمومی نفوس و مسکن (١٣٥٥ش)، شهرستان اراک، مرکز آمار ایران، تهران، ١٣٥٨ش؛
سرشماری عمومی نفوس و مسکن (١٣٦٥ش)، نتایج تفصیلی استان مرکزی، مرکز آمار ایران، تهران، ١٣٦٧ش؛
سرشماری عمومی نفوس و مسکن (١٣٦٥ش)، نتایج تفصیلی، شهرستان اراک، مرکز آمار ایران، تهران، ١٣٦٧ش؛
سرشماری عمومی نفوس و مسکن (١٣٦٥ش)، نتایج تفصیلی مهاجرت، استان مرکزی، مرکز آمار ایران، تهران، ١٣٦٧ش؛
شناسنامۀ شهرهای کشور (١٣٦٤ش)، استان مرکزی، مرکز آمار ایران، تهران، ١٣٦٥ش؛
فرهنگ آبادیهای کشور (١٣٦٥)، شهرستان اراک، مرکز آمار ایران، تهران، ١٣٦٧ش؛
فرهنگ آبادیهای کشور، سرشماری عمومی کشاورزی (١٣٦٧ش)، استان مرکزی، مرکز آمار ایران، تهران، ١٣٦٩ش؛
فرهنگ جغرافیایی ایران (آبادیها)، استان یکم، دایرۀ جغرافیایی ستاد ارتش، تهران، ١٣٢٨ش؛
فرهنگ کوههای ایران، سازمان جغرافیایی کشور، تهران، ١٣٥٢ش؛
کیهان، مسعود، جغرافیای مفصل ایران، تهران، ١٣١١ش؛
گزارش مشروح سرشماری، حوزۀ سرشماری اراک، وزارت کشور، تهران، ١٣٣٨ش؛
مبشری، فریدون و دیگران، ارزیابی وضع موجود و امکانات توسعۀ منابع آب (منطقۀ تهران)، تهران، ١٣٥١ش؛
محتاط، محمدرضا، سیمای اراک، تهران، ١٣٦٨ش؛
معین، محمد، فرهنگ فارسی؛
مقدسی، محمد، احسن التقاسیم، به کوشش دخویه، لیدن، ١٩٠٦م؛
وکیلی طباطبایی، رضا، «تاریخ عراق (اراک)»، فرهنگ ایران زمین، تهران، ١٣٤٥-١٣٤٦ش، ج ١٤؛
هدایت، رضاقلی، ملحقات تاریخ روضة الصفای ناصری، تهران، ١٣٣٩ش؛
یاقوت، بلدان؛
نیز:

Houtum-Schindler, A., Eastern Persian Irak, London, ١٨٩٦;
Le Strange, G., The Lands of the Eastern Caliphate, London, ١٩٦٦.
عباس سعیدی