اَرْتَخْشَره [artaxšara]، یا اَرتُکسارِس، خواجه‌ای بسیار مقتدر از اهالی پافلاگونیا در دربار اردشیر اول و داریوش دوم هخامنشی (نک‌ : کتسیاس، ١٦). هینتس این نام را که در منابع یونانی به صورت «ارتکسارس» آمده، به صورت *رتخشره بازسازی کرده است(ص ٢١١). پیش از هینتس، کونیگ(ص١٥٦) این نام را اَرتَخشاره آورده بود. مایرهُفر گمان می‌برد که این نام صورت تحبیبی نام رتَخْشَسه (اردشیر) باشد (ص ١٦٤).
ارتخشره در ٤٥٠ق‌م، در ٢٠ سالگی، بَغَبیش (مگابوزُس) را که نسبت به شاه یاغی شده بود، دعوت به تمکین کرد. بغبیش دعوت ارتخشره را پذیرفت و شاه نیز از گناهان او درگذشت (کتسیاس، همانجا). اردشیر اول هخامنشی به هنگام تبعید بغبیش به نقطه‌ای در دریای سرخ (یا خلیج فارس، نک‌ : اُمستد، ٣٤٤)، ارتخشره را نیز که اغلب جانبداری خود را نسبت به بغبیش به شاه اعلام کرده بود، شاید با مقام ساتراپی، به ارمنستان تبعید کرد (کتسیاس، کونیگ، امستد، همانجاها).
پس از درگذشت اردشیر با آغاز مناقشه‌های درباری و ضعف روزافزون خاندان هخامنشی اُخُس پسراردشیر با کمک ارتخشره ــ که به‌ارمنستان‌تبعید شده بود ــ برادرش سوغدیانُس، مدعی دیگر سلطنت را کنار زد و در ١٣ فوریۀ ٤٢٣ق‌م به نام داریوش دوم به حکومت رسید(کتسیاس، ١٩؛ امستد، ٣٥٥). کمی بعد ارتخشره با مشاهدۀ ضعف داریوش در کشورداری برآن شد که خود فرمانروایی هخامنشی را دردست بگیرد و با اینکه مقطوع‌النسل بود، برای خود همسری برگزید و از او خواست تا برایش ریش و سبیل درست‌کند، اما وی نقشۀ او را فاش ساخت. پریساتیس (پریزاده) دختر اردشیر و همسر داریوش دوم دستور داد تا او را دستگیر کنند، اما او در این‌گیرودار درگذشت (همو، ٣٦٣-٣٦٤).

مآخذ

Hinz, W., Altiranisches Sprachgut der Nebenüberlieferungen, Wiesbaden, ١٩٧٥ ;
König , F. W ., «Arta šâra», Reallexikon der Assyriologie, ed. E. Ebeling and B. Meissner, Berlin/Leipzig, ١٩٢٨, vol. I;
Ktesias, Die Persika, tr. F. W. König, Graz, ١٩٧٢;
Mayrhofer, M., Onomastica Persepolitana, Wien, ١٩٧٣;
Olmstead, A. T., History of the Persian Empire, Chicago/London, ١٩٧٠.
پرویز رجبی