اِسپولِتو \ [e]spoleto\ ، شهری در استان پِروجا در منطقۀ اومبریا در مرکز ایتالیا.
این شهر که مقر سراسقف‌نشین نیز هست، در کنار رود تِسینو، و بر فراز و دامنه‌های تپه‌ای از رشته‌کوههای آپِنینو گسترده شده است. شهر در ٥١ کیلومتری جنوب شرق شهر پروجا، و در مسیر راه‌آهن پروجا به رُم قرار دارد.
اسپولتو بازار فروش و مرکز فراوری محصولات ناحیۀ کشاورزی پیرامون خود، به ویژه زیتون است. صنایع آن عبارت‌اند از چاپ، نساجی، و تولید سیمان و مواد غذایی. این شهر همچنین از مراکز جهانگردی است و هرساله در ماههای خرداد و تیر، جشنواره‌ای با عنوان جشنوارۀ دو جهان در آن برگزار می‌شود. این جشنواره که آن را جان کارلو مِنوتّی، آهنگ‌ساز آمریکاییِ ایتالیایی‌تبار در ١٩٥٨م بنیاد گذارد، از مهم‌ترین جشنواره‌های هنری بین‌المللی ایتالیاست که در رشته‌های اُپرا، باله، فیلم و تئاتر برگزار می‌شود و فرصتی است برای هنرمندان جوان.
اسپولتو از سکونتگاههای بسیار کهن اومبریایی و سپس، اِتروسکی است که در سدۀ ٣ق‌م به دست رومیان افتاد و اِسپولِتیوم نام گرفت. شهر پس از مقاومت چشمگیری که در ٢١٧ق‌م در برابر سپاه هانیبال نشان داد، اهمیت راهبردی یافت و شکوفا شد. سپس به دست گوتها و بیزانسیها افتاد و در حدود سال ٥٧٠ م، مرکز یک دوک‌نشین نیمه‌مستقل لُمباردی شد. این دوک‌نشین ناحیه‌ای گسترده در مرکز ایتالیا را به تصرف درآورد. شارلمانْی در سدۀ ٨ م، پس از تسخیر متصرفات لُمباردها، یک دوکِ فرانک را بر این سرزمین گمارد که یکی از نوادگانش به نام گی دو اسپولِت (با عنوان گوئیدوی دوم) در اواخر سدۀ ٩م به امپراتوری مقدس روم رسید. در این دوره (از سدۀ ٧ تا سدۀ ١٠م) شهر به اوج شکوفایی رسید.
دوک‌نشین اسپولتو جزو سرزمینهایی بود که شارلمانْی به پاپ بخشید، اما دستگاه پاپی نتوانست اقتدار خود را در آنجا تثبیت کند و امپراتور فردریک یکم در ١١٥٥م شهر اسپولتو را ویران کرد. این شهر در زمان پاپ گرِگوریوس نهم که در ١٢٣١م مدتی در آن اقامت گزید، کاملاً به زیر فرمان پاپ درآمد و این وضع ادامه یافت تا اینکه شهر در١٨٦٠م به قلمرو پادشاهی ایتالیا منضم شد.

اسپولتو دارای آثار باستانی و تاریخی بسیاری است که کهن‌ترینشان به دورۀ پیش از رومیان باز می‌گردد. مهم‌ترین آثار رومی این شهر عبارت است از تئاتر، آمفی تئاتر، پل، و طاق پیروزی در بزرگداشت دروسوس (٢٣م). بر فراز تپۀ این شهر، روکّا (دژ) قرار گرفته، که دارای ٦ برج، و متعلق به سده‌های ١٤ و ١٥م است. کلیسای جامع اسپرلتو به سبک رُمانِسک، در سدۀ ١٢م ساخته، و در سدۀ ١٧م بازسازی شده است. در این کلیسا، دیوارنگاره‌ای زیبا، اثر فیلیپّو لیپّی قرار دارد و آرامگاه لیپی نیز در همین کلیسا ست. این شهر دارای چندین کلیسای دیگر به سبک رمانسک است.
جمع‌ (برآورد ٢٠٠٦م): ح ٠٠٠‘٣٩ تن.

مآخذ

CE, ٦th edition;
EA, ٢٠٠٦;
EB, ٢٠٠٨;
GLE ;
ME, ٢٠٠٥.
بخش جغرافیا