آرْیایوس [āryāyos]، از فرماندهان سپاه داریوش دوم. این نام در واقع صورتِ لاتینی‌شدۀ یک نام ایرانی است که مرکب از دو بخش «اَرْیه»، به معنی ایرانی و پسوند «اَی» است ( ایرانیکا، II/ ٤٠٥). با به سلطنت رسیدن اردشیر دوم، برادرش، کورش کوچک برای جنگ با برادر ارشد سپاهیان خود را به نظم جنگی بیاراست. جناح چپ سپاه او شامل افرادی از فریگیه و لیدیه بود که به قولی شامل ١٠ هزار نفر می‌شد و فرماندهی آنان را آریایوس برعهده داشت (اشپیگل، II/ ٤٤٠؛ داندامایف، ٢٨١؛ دیودروس، VI/ ٧٣؛ شهبازی، ١٢٣؛ گزنفن، آناباسیس، ٧١). در این جنگ که به جنگ کوناکسا معروف است، شمار سپاهیان کورش را ١٠٠ هزار تن و برخی دیگر ٧٠ هزار تن تخمین زده‌اند (اشپیگل، II/ ٤٣٤؛ ایرانیکا، همانجا؛ دیودروس، VI/ ٦٥؛ گزنفن، همان، ٦٥) که به نظر اغراق‌آمیز می‌آید، زیرا جناح راست تنها شامل ١٣ هزار تن سرباز مزدور یونانی بود. از این‌رو، جناح چپ نمی‌توانست افزون‌تر از این باشد. پس می‌توان گفت که سپاهیان کورش بیشتر از ١٠ هزار تن پیاده و هزار تن سواره‌نظام که آنان را حمایت می‌کردند، نبوده است ( ایرانیکا، همانجا؛ دیودروس، VI/ ٧٣؛ شهبازی، همانجا). کورش در این نبرد کشته شد و فرماندهی سواره‌نظام او را آریایوس بر عهده گرفت. هنگامی که او توسط سپاه دشمن محاصره و زخمی شد و خبر مرگ کورش را شنید، با تمام سپاهیانش به همان نقطه‌ای که پیش‌تر در آن اقامت داشت، گریخت (اشپیگل، II/ ٤٤٤؛ داندامایف، ٢٨٢؛ دیودروس، ٧٩؛ گزنفن، همان، ٩٣). اما سربازان مزدور یونانی به جنگ ادامه می‌دادند، آنان هنوز نمی‌دانستند که کورش مرده است. پس از مطلع شدن از مرگ کورش، یونانیان که اکنون فرماندهی آنان را کلئارخوس اسپارتی بر عهده داشت، به آریایوس پیشنهاد پادشاهی دادند (اشپیگل، II/ ٤٤٥؛ اُمستد، ٣٧٦؛ داندامایف، همانجا؛ نیز نک‌ ‌: گزنفن، همان، ١٠٥, ١٠٧).
آریایوس این پیشنهاد را نپذیرفت و گفت ایرانیان بسیاری هستند که از لحاظ رتبۀ اجتماعی از او بالاترند و آنان اجازه نخواهند داد که او بر تخت سلطنت ‌نشیند (اشپیگل، امستد، داندامایف، همانجاها؛ گزنفن، همان، ١١٥). پس از آن، آریایوس با یونانیان پیمانی بست که به یکدیگر خیانت‌ نکنند، همچنین تصمیم به عقب‌نشینی به ایونیه گرفتند. او پیشنهاد داد که از طریق ایالتهای حاصلخیز آسیای صغیر برگردند تا گرفتار کمبود آزوقه نشوند (نک‌ ‌: اشپیگل، داندامایف، همانجاها؛ گزنفن، همان،١١٥, ١١٧, ١١٩, ١٢١). اما دیری نگذشت که اردشیر و تیسـافـرنس ــ یکی از فرمـاندهان اردشیر دوم ــ از یـونـانیان خواستند که تسلیم شوند. آنان نپذیرفتند، اما آریایوس و سپاهیانش هنگامی که پیغام اردشیر را مبنی بر بخشیده شدن در صورت تسلیم و دریافت پاداشهای بزرگ شنیدند، به یونانیان پشت کردند و حتى در دستگیری سرکردگان یونانی آنان را یاری دادند که به عنوان پاداش این‌کار، آریایوس فرمانروای فریگیه شد (اشپیگل، II/ ٤٤٧؛ امستد، ٣٧٦؛ داندامایف، ٢٨٢-٢٨٣؛ گزنفن، همان، ١٣٥؛ نیز نک‌ : دیودروس، VI/ ٨٥, ٨٧؛ گزنفن، همان، ١٥٥, ١٥٧, ١٥٩, ١٦١). آریایوس در کشته‌شدن تیسافرنس نیـز دست داشت. او در ٣٩٥ق‌م تـوسط تیثـراوستس ــ فرمانده گـارد سلطنتی ــ و آریایـوس، و به دستور شاه کشتـه شد. آریایوس به عنوان پاداش این کار مقام ساتراپی کاریه را نیز دریافت کرد. در حالی‌که تیثراوستس جای تیسافرنس را اشغال کرد (اشپیگل، II/ ٤٦١؛ داندامایف، ٢٨٩). آریایوس سال بعد در ساردیس بر ضد اردشیر قیام کرد. شاید انگیزۀ او این بود که از سرنوشت وفادارترین و ماهرترین فرماندهان اردشیر که مورد بی‌مهری او قرارگرفته بودند، نا امید شده، و درس عبرتی گرفته بود (نک‌ : امستد، ٣٨٥-٣٨٧؛ داندامایف، ٢٩٠-٢٩١؛ گزنفن، هلنیکا، ١٤١).
اینکه آریایوس بسیار مورد احترام کورش کوچک بود(نک‌ ‌: همو، آناباسیس، ١٩٩)، نشان‌دهندۀ کاردانی و تجربۀ او در مسائل نظامی بوده است ( ایرانیکا، II/ ٤٠٦).

مآخذ

شهبازی، علیرضا شاپور، یک شاهزادۀ هخامنشی، شیراز، ١٣٥٠ش؛
نیز:

Dandamaev, M. A., A Political History of the Achaemenid Empire, tr. W. J., Vogelsang, Leiden, ١٩٨٩;
Diodorus of Sicily, Bibliotheca historica, tr. C. H. Oldfather, London, ١٩٦٣;
Iranica ;
Olmstead, A. T., History of the Persian Empire, Chicago/ London, ١٩٧٠;
Spiegel, F., Erânische Altertumskunde, Amsterdam, ١٩٧١;
Xenophon, Anabasis, tr. C. L. Brownson, London, ١٩٦٨;
id, Hellenica, History of my Times, tr, R. Warner, London, ١٩٦٦.
ندا اخوان اقدم