اِسپِرگول \ espergul\ ، هریک از گونه‌های مختلف از گیاهان علفی یک‌سالۀ سردۀ (جنسِ) اِسپِرگولا، از تیرۀ قَرَنفُلیان (میخکیان).
اسپرگول بیابانی، با نام علمی اسپرگولا آروِنسیس، گیاهی است با ساقه‌های بالا رونده و گاه خمیده به سوی زمین که بخش هوایی ساقۀ آن میان ٤ تا ٥٠ سانتی‌متر طول دارد. ساقۀ آن معمولاً از پایین‌ترین گره منشعب می‌شود و شمار انشعابها میان ١ تا ٨ است. گاه انشعابهای ثانویه از بالاترین گره انشعابهای اولیه می‌روید. میان گره‌ها سست، و طول انشعابها در حالت بلوغ، میان ٣-١٢ سانتی‌متر است. برگها ١-٤ سانتی‌متر درازا، و ١ میلی‌متر قطر دارند و پهنک آنها از زیر، لوله شده است، چنان که روی آنها برآمده، و زیر آنها به صورت شیاری درآمده است. گل‌آذین آن خوشه‌ای است، دم‌گلهایش حدود ١-٥/ ٢ سانتی‌متر، و برگچۀ زیر گلها کوچک است. کاسبرگها ٥/ ٢-٤ سانتی‌متر، گهگاه به رنگ مایل به صورتی، و گلبرگهای آن سپید، کامل، بیضی‌شکل، و اندکی بلند‌تر از کاسبرگها هستند. شمار پرچمهای گلها بسیار متغیر (٤ تا ١٠ پرچم) است. دانه‌های این گیاه سیه‌فام و عدسی‌شکل، با قطر ١/ ١ تا ٤/ ١، و ضخامت ٨/ ٠ تا ١ میلی‌متر است. ریشۀ آن عمودی، کوتاه و رونده است. این گیاه از راه کاشت بذر تکثیر می‌شود و برای رویش به خاک سبُکِ اسیدی و ازت‌دار و آب کافی نیاز دارد (نیو، ٢٠٥-٢٠٧).

اسپرگول بیابانی بومی اروپا و مناطق معتدل آسیاست (EA، ذیل spurry؛ ME، ذیل corn spurry)، اما امروزه به‌گستردگی درسراسر جهان و در اقلیمهای گوناگون (از جمله در ایران، در بیشتر نواحی جنوب و جنوب‌شرقی کشور) می‌روید. زمان رویش آن معمولاً بهار، و زمان گل‌دهی آن تابستان و پاییز است، اما در مناطقی مانند کالیفرنیا در زمستان می‌روید (نیو، ٢٠٦-٢٠٧؛ واگنر، «رویش...»، ٤٦٥-٤٧٠, passim، «اختلاف...»، ٢٨-٢٩). اسپرگول بیابانی در اروپا گاه در خاکهای فقیر و ماسه‌ای، به‌عنوان علوفه یا کود گیاهی کشت می‌شود (EA، همان‌جا)؛ اما روی هم رفته، این گیاه در کشاورزی علف هرز دانسته می‌شود (نک‌ : هکانسن، ٣٨-٣٩, ١٢٠؛ لیبمن، ٥٢, ٥٥؛ دیکسن، ٧١٣-٧١٤؛ ولسهوورس، ٥٥٣-٥٥٤، ٥٥٩-٥٦٠؛ عبدالوحید، ٢٤٧-٢٤٩؛ جاکهار، ٧١٠, ٧١٤).
اسپرگول ٥ پرچمی در آسیای جنوب‌غربی (از جمله ایران)، شبه‌قارۀ هند، سواحل دریای مدیترانه و شمال آفریقا می‌روید و زمینهای شنی برای رویش آن مناسب‌تر است (مظفریان، ٥١٩؛ گل‌گلاب، ٥٣).
سردۀ اسپرگولاریا (زمین گستر) نیز از همین تیره، و در‌بردارندۀ گیاهان علفی است که ٤ گونۀ آن در ایران می‌روید (همان‌جاها).

مآخذ

گل‌گلاب، حسین، گیا، تهران، ١٣٤٠ش؛
مظفریان، ولی‌الله، فرهنگ نامهای گیاهان ایران، تهران، ١٣٧٥ش؛
نیز:

AbdulWaheed et al., «Weed community dynamics in wheat crop of district Rahim Yar Khan», Pakistan Journal of Bottany, ٢٠٠٩, vol. XLI, no. ١;
Dixon, F. L. & D. V. Clay, «Effect of herbicides applied pre - and post-emergence on forestry weeds grown from seed», Crop Protection, ٢٠٠٤, vol. XXIII;
EA, ٢٠٠٦;
Jakhar, G. S. et al., «Weed communities of wheat crop under diverse edaphogropghy of district Khairpur, Pakistan», Pakistan Journal of Bottany, ٢٠٠٥, vol. XXXVII, no. ٣;
Håkansson, S., Weeds and Weed Management on Arable Land, An Ecological Approach, Uppsala, ٢٠٠٣;
Liebman, M. et al., Ecological Management of Agricultural Weeds, Cambridge, ٢٠٠٤;
ME, ٢٠٠٥;
New, J. K., «Spergula Arvensis L.», Journal of Ecology, ١٩٦١, vol. XLIX, no. ١;
Vleeshouwers, L. M., «Modelling the effect of emperature, soil penetration resistance, burial depth and seed weight on pre-emergence growth of weeds», Annals of Botany, ١٩٩٧, vol. LXXIX;
Wagner, L. K., «Germination and seedling emergence in Spergula arvensis», American Journal of Botany, ١٩٨٨, vol. LXXV, no. ٤;
id., «Variation in seed-coat morph ratios in Spergula arvensis L», Bulletin of the Torrey Botanical Club, ١٩٨٦, vol. CXIII, no. ١.
یونس کرامتی