اَدیبِ خوانْساری [adīb-e xānsārī]، اسماعیل (١٢٨٠-١٣٦١ش/١٩٠١-١٩٨٢م)، خوانندۀ ایرانی. پدرش، میرزا محمود خوانساری که از علمای خوانسار بود، فرزند را به مکتب فرستاد و اسماعیل تا ١٤ سالگی به یادگیری دروس زبان فارسی و عربی و مبانی دینی پرداخت (مشکاتیان، ٥٧، ٥٨). وی سپس به فراگیری موسیقی روی آورد (تقیان، ٣). ابتدا نزد عندلیب گلپایگانی مقدمات آواز را فراگرفت (خالقی، ٣/١٣٢) و آن‌گاه به اصفهان مسافرت کرد و نزد سیدرحیم اصفهانی، حبیب شاطر حاجی و میرزا حسین ساعت‌ساز به تمرین و ممارست در فن آواز پرداخت (همو، ٣/١٣٣). در ١٣٠٠ش مدتی از جلسات درس نایب اسدالله، استاد نی استفاده کرد و مدتی هم به جنوب ایران و میان ایل بختیاری سفر کرده، با موسیقی لری آشنا شد (همانجا).
ادیب در ١٣٠٣ش به تهران آمد و همراه ابوالحسن صبا و رضا محجوبی به منزل حسین‌خان اسماعیل زاده راه یافت و بدین‌سان با مکتب تهران آشنا گردید (مشکاتیان، ٥٩). پس از آشنایی با استادان موسیقی تهران در حدود ١٣٠٦ش، ضبط صفحه را آغاز نمود که باعث شهرت او گردید (خالقی، همانجا؛ سپنتا، ٢١٢). ادیب خوانساری مدتی با اسماعیل مهرتاش همکاری کرد و به اتفاق هم جامعۀ باربد را تأسیس کردند (مشکاتیان، ٦٠). ادیب از بدو تأسیس رادیو نیز با آن همکاری نمود (حدادی، ٢٧؛ نصیری‌فر، ١/ ٣٥٨) و در ١٣٣٣ش چند نوار از برنامه‌های رادیویی وی تهیه شد (خالقی، ٣/١٣٤). او بیشتر در دستگاه شور می‌خواند و با نوازندگی سه تار نیز آشنایی داشت (ستایشگر، ٣/٥٦؛ مشکاتیان، همانجا).

مآخذ

تقیان، لاله، «دمی با ادیب خوانساری»، رودکی، تهران، ١٣٥٣ش، دورۀ ٤، شم‌ ٣٦؛
حدادی، نصرت‌الله، فرهنگنامۀ موسیقی ایران، تهران، ١٣٧٦ش؛
خالقی، روح‌الله، سرگذشت موسیقی ایران، تهران، ١٣٨١ش؛
سپنتا، ساسان، تاریخ تحول ضبط موسیقی در ایران، اصفهان، ١٣٦٦ش؛
ستایشگر، مهدی، واژه‌نامه و نام‌نامۀ موسیقی ایران زمین، تهران، ١٣٧٦ش؛
مشکاتیان، پرویز، «در اندوه فقدان ادیب خوانساری»، کتاب چراغ، به کوشش سیما کوبان، ١٣٦١ش؛
نصیری‌فر، حبیب‌الله، مردان موسیقی سنتی و نوین ایران، تهران، ١٣٧٠ش.

هادی سپهری