اَرْتِمیته [artemīta]، یکی از شهرهای بزرگ اشکانی در ایالت آپولونیاتیس. رود دیاله از میان این شهر می‌گذشت و بیشتر جمعیتش را یونانیان و یا مقدونیها تشکیل می‌دادند (نک‌ : پلینی، II/٤٢٧). محل واقعی ارتمیته به درستی معلوم نیست؛ اما به نظر می‌رسد که محل آن خط مرزی ایالت ماد ــ نزدیک قزل رباط کنونی در کرمانشاهان(اشپیگل،I/١١٨) ــ و حوالی دستگرد منسوب به ساسانیان، در ١٠٧ کیلومتری شمال شرقی بغداد بر سر راه سلوکیه به همدان (کریستن‌سن، ٤٥٥)، بوده است.
ارتمیته محل انشعاب راههایی بود که از سلوکیه به شوش و همدان می‌رفت (آلتهایم، ٣٦٧). یکی از این راهها از طریق همدان به بلخ و شمال غربی هندوستان منتهی می‌شد و راه دیگر پس از عبور از سیستان به سند می‌رسید (همو، ٣٧٧؛ نک‌ : تارن، ٦١-٦٢). استرابن به نقل از آپولودُروس ارتمیته‌ای، فاصلۀ ارتمیته تا هیرکانی را ۸ هزار استـاد (٢٦٠‘١ کمـ) (V/٢٩١) و تـا سلوکیه ٥٠٠ استاد (٧٥/ ٧٨ کمـ) (VII/٢١٩) قید می‌کند (نیز نک‌ : هرتسفلد، ٥٣). فاصلۀ ارتمیته تا تیسفون ٣/٩٠ کمـ بوده است (هنینگ، ٨١-٨٢).
اینکه ارتمیته موطن آپولودروس مورخ بزرگ یونانی‌تبار بوده است، حکایت از آن دارد که این شهر تنها از نظر مادی شهر شکوفایی نبوده، و از نظر علمی نیز شهری معتبر بوده است (نک‌ : مایر، ٣١-٣٢). یکی دیگر از علل شهرت ارتمیته در تاریخ ایران باستان نقش مردم این شهر در استقبال از تیرداد دوم اشکانی است که به کمک رومیان از رم به تیسفون آمد و بر جای اردوان دوم که به هیرکانی متواری شده بود، بر تخت شاهی نشست (نک‌ : تاسیت، IV/٢٢٧؛ دبواز، ١٦٠).

مآخذ

Altheim, F. and R. Stiehl, Geschichte Mittelasiens im Altertum, Berlin, ١٩٧٠;
Christensen, A., L'Iran sous les Sassanides, Copenhagen, ١٩٤٤;
Debevoise, N. C., Political History of Parthia, New York, ١٩٦٨;
Henning, W. B., «Mani's Last Journey», Acta Iranica, Leiden, ١٩٧٧, vol. XV;
Herzfeld, E., The Persian Empire, Wiesbaden, ١٩٦٨;
Meyer, E., «Blüte und Niedergang», Der Hellenismus in Mittelasien, ed. F. Altheim and J. Rehork, Darmstadt, ١٩٦٩;
Pliny, Natural History, tr. H. Rackham, London, ١٩٤٧;
Spiegel, F., Erânische Altertumskunde, Amsterdam, ١٩٧١;
Strabo, The Geography, tr. H. L. Jones, London, ١٩٦١;
Tacitus, The Annals, tr. J. Jackson, London, ١٩٧٠;
Tarn, W. W., The Greeks in Bactria and India, Cambridge, ١٩٦٦.
پرویز رجبی