اِریدو [erīdū] (اَبوشَهْرَین کنونی)، نام یکی از شهرهای مقدس و باستانی و چندین تپۀ کهن در جنوب عراق.
نام این محل در کتیبه‌های سومری هزارۀ ٢ ق‌م غالباً با اندیشـه‌نگار نـون ـ کـی نمـایـانده شده که معادل اکّدی آن در کتیبـه‌های دوزبانه همواره اورو ـ دوگ است. اورو ـ دوگ که معنای دقیق آن دانسته نیست، درواقع صورت کهن واژۀ اریدو به‌شمار می‌رود (نک‌ : هومل، ٣٦٥-٣٦٦؛ لانگدون، ٨٤٦؛ اونگر، II/ ٤٦٥).
سبب نام‌گذاری این محل به ابوشهرین (پدر دو ماه) که از دورۀ اسلامی به تپه‌های به‌جا مانده از شهر باستانی اریدو اطلاق شده است (هومل، ٣٦٦؛ EI١, I/ ١٠٦) روشن نیست و در مآخذ نیز توضیحی در این باره نیامده است.

موقعیت جغرافیایی

راولینسن پس از بررسیهای بسیار در منطقه، آثار به جای مانده در تپه‌های ابوشهرین را بقایای شهر باستانی اریدو دانست (نک‌ : دانیل، ٦٥-٦٦) و تایلر نیز نظریۀ او را تأیید کرد(نک‌ : هومل، نیزEI١، همانجاها). در حال حاضر بقایای تپۀ اصلی ابوشهرین در موقعیت °٣٠ و ´٤٩ عرض شمالی و °٤٦ و ´٣ طول شرقی (اونگر، II/ ٤٦٤) و در سرزمین پست وسترون در جنوب فرات در٤٠ کیلومتری غرب شهر ناصریۀ عراق قرار دارد (سفر، ٢١٩؛ روف، ٥٣؛ بصمه جی، ١٥٧؛ حسنی، ٨٥؛ نقشه).
این شهر از شمال به فاصلۀ ١١ (اونگر، همانجا) یا ٢٢ کیلومتری (بستانی، ٢٣) اور قرار دارد و از شرق به سوق‌الشیوخ، از جنوب و جنوب غربی به استان المثنى و منطقۀ القصیر محدود می‌شود (نقشه). به سبب رسوباتی که در طی سالیان بر روی مصب رودخانه‌های فرات و دجله بر جای مانده، شهر اکنون از فرات ٨٠کمـ فاصله گرفته است (بستانی، همانجا) و نزدیک‌ترین سرچشمۀ آبهای آن در دوراهی اور است (سفر، همانجا). در اطراف شهر در فاصله‌ای کمتر از ٢ کمـ ، تپه‌های دیگری نیز به همین نام قرار گرفته‌اند که نخستین آنها در غرب و دومی در جنوب، و سومین در شمال شهر اصلی واقع شده است (همو، ٢٢٥-٢٢٦).
اریدو در دوره‌های پیش از تاریخ، یعنی در ٣٠٠‘ ٣ق‌م، همچون اور در کنار دریا قرار داشت (اونگر، همانجا) و آبهای خلیج بصره و مردابهای متصل بدان شهر را دربر می‌گرفت (سفر، همانجا). به‌درستی روشن نیست که چه زمانی خلیج از اریدو عقب نشسته است، اما باتوجه به اسناد موجود می‌دانیم که در نیمۀ اول هزارۀ ٣ ق‌م در دوران حکومت دونگیهای اور و گُودِآ، حاکم لاگاش، شهر هنوز در مصب فرات به خلیج و در ٣٣ درجه‌ای عرض شمالی آن قرار داشته است (اونگر، همانجا). در حدود یک سده پس از آن، آب شهر کاهش پیدا کرد و اورنامو (مؤسس سومین سلسلۀ پادشاهی اور) ناچار به حفر کانالی از فرات، از طریق شهر اور به اریدو شد (سفر، ٢٢٢؛ اونگر، همانجا). از این‌رو، به نظر می‌رسد که در این زمان، شهر در کنار بستر اصلی رود فرات قرار نداشته (همانجا)، بلکه شاخه‌ای فرعی از کنار آن می‌گذشته است (روف، همانجا). در سدۀ ٧ق‌م در دوران سِناخریب، از حاکمان آشوری، نیز اریدو در کنـار دریا نبوده، بلکه در دشت و در منطقـۀ بیت ـ یاکینی واقع بوده است (سفر، همانجا).
بنابر اسناد موجود، در اریدو بندرگاهی به نام «ماه جدید» قرار داشته، و احتمالاً این بندرگاه در جنوب شرقی شهر واقع بوده است (همانجا). در متنهای کهن همچنین به چشمه‌ای به نام زو ـ اب یـا دریـاچـۀ آب شیرین کـه مسکن آبی «اِنْکی» خدای حامی اریدو بوده، اشاره شده است (هومل، ٣٦٩؛ فؤادی، ٥٤).
به سبب کشف دو نوع جمجمه از گورستانهای اریدو به نظر می‌رسد اقوام ساکن در اریدوی کهن از دو نژاد بوده باشند (بصمه جی، ١٥٨). با آنکه اریدو شهری مذهبی بوده است و ساکنان آن را تنها کاهنان و طلاب علوم دینی تشکیل می‌داده‌اند (سفر، ٢٢١)، برخی بر آن‌اند که جمعیت ساکن در شهر حتى پیش از هزارۀ ٤ق‌م بالغ بر چند هزار تن بوده است (ملوان، ١٥). داسهایی که به وفور در ویرانه‌های اریدو یافت شده، حاکی از رواج کشاورزی در این منطقه است (سفر، همانجا).

پیشینۀ تاریخی

آثار به دست آمده از رویۀ تپه‌ها نشان می‌دهد که در دورۀ اسلامی از این محل برای سکونت استفاده نمی‌شده است (همو، ٢٢٥) و مآخذ دورۀ اسلامی نیز در این‌باره اطلاعی به‌دست نمی‌دهند. از سوی دیگر بحث از پیشینۀ تاریخی این «معبد ـ شهر» به سبب آمیختن آن با اسطوره‌ها قدری دشوار می‌نماید، چه، در این صورت پیشینۀ تاریخی آن به عهدی بسیار کهن‌تر از یافته‌های باستان‌شناسی می‌رسد.
به نوشتۀ لوحۀ مربوط به طوفان سومری، پیش از وقوع آن، ٥ شهر وجود داشت که اریدو یکی از آنها بود (کرامر، ١٥١-١٥٢؛ نیز نک‌ : سفر، ٢٢٢)، حال آنکه در اریدو آثاری حاکی از طوفانی عظیم (قس: طوفان نوح) به دست نیامده است (رو، ١٠١). با وجود این، از اریدو در لوحه‌های بسیاری سخن به میان آمده است (نک‌ : کرامر، ١٨-٢١, ١٠١, ١٩٨؛ فؤادی، همانجا). کاوشهای انجام یافته در اریدو نشانگر وجود ٣ دورۀ پیش از تاریخ است که کهن‌ترین آنها به ٠٠٠‘٥ق‌م می‌رسد (دانیل، ٦٩).
از بقایای معابد چنین برمی‌آید که اریدو در ٥٠٠‘ ٣ق‌م از پررونق‌ترین شهرها در عراق بوده است (سفر، ٢٢١) و خدایان، به‌ویژه اِنکی یا اِئه، خدای آبهای «شیرین» زیرزمینی، معرفت، عقل و صنعت در آنجا پرستش می‌شدند (ER, IX/ ٤٥٥؛ فالکنشتاین، ١٩٣). کهن‌ترین اشاره به اریدو در اسناد قدیمی به مؤسس سلسلۀ لاگاش یعنی اورنانْشِه در حدود سال ٧٠٠‘٢ق‌م بازمی‌گردد (سفر، ٢٢٣).
اَکدیها نیز در ٥٠٠‘٢ق‌م نفوذ خود را بر شهرهای عراق ازجمله اریدو گسترش دادند و در ساختن بناها از آجرهایی خاص استفاده کردند. بقایای این نوع آجرها در کنار دیوارهای شهر در جهت جنوب شرقی بیشتر دیده می‌شود (همانجا).
شهر در دورۀ گودِآ، حاکم شهر لاگاش نیز اهمیت داشته است به گونه‌ای‌که وی تا اتمام معبد نِگِرْسو(الاهۀ شهر) در لاگاش، تمثال الاهه را به اریدو منتقل کرد (سفر، ٢٢٣). در ٢٠٠‘٢ق‌م اورنامو، مؤسس سومین سلسلۀ پادشاهی اور، پس از یک دوره هرج و مرج به بازسازی بناها و انتشار علوم و فنون و نیز عمران شهرها ازجمله اریدو پرداخت (رو، ١٣٧-١٣٨؛ سفر، همانجا؛ مورتگات، ٥٧).
بنابر آثار به‌دست آمده از زیگوراتِ اریدو، بازسازی و توجه به این شهر در زمان شاهان بعدی این سلسله نیز ادامه داشته است(لوید، ١١٦ / (١)IV؛ سفر، ٢٢٣-٢٢٤؛ رو، ١٤٢). پس از سقوط سومین سلسلۀ پادشاهی اور، در اواخر هزارۀ ٣ق‌م، در جنوب بین‌النهرین فرمانروایان ایسین سلطۀ خویش را بر شهرهای سومری از جمله اریدو گسترش دادند (رو، ١٥٢؛ سفر، ٢٢٤)؛ سپس حاکمان شهر لارسا بر فرمانروایان ایسین برتری یافتند و اریدو نیز تحت سلطۀ حکومت جدید درآمد (سفر، همانجا؛ رو، ١٥٣). بر روی یکی از آجرهای یافت‌شده، نوشته‌ای است مبنی‌بر اینکه یکی از حاکمان لارسا، اریدو را کاملاً ویران کرد و سپس بناهای جدیدی در آن ساخت تا شکوه قدیم را به آن بازگرداند (سفر، همانجا)، اما برخی از محققان باتوجه به آثاری که از دوره‌های پیش از وی به دست آمده، بر آن‌اند که حاکم لارسا به ویرانی شهر نپرداخته، بلکه آثار برجای مانده را مرمت کرده است (همانجا).
باتوجه به منابع تاریخی، شهر اریدو در نیمۀ اول هزارۀ اول ق‌م یعنی در دورۀ بابل میانی و حکومت نَبُوکَد نَصَرِ اول و نیز پادشاهان آشوری چون سارگن و سناخریب، همچنان شهری مذهبی و مقدس بوده است (همو، ٢٢٥؛ هومل، ٣٦٧). چنان‌که در «فهرست اسامی پادشاهان سومر» آمده، سلطنت در آغاز در شهر اریدو از آسمان به زمین نازل شده است (نک‌ : کرامر، ١٥١؛ نیز رو،٩٧؛ روف، ٥٣؛ سفر، ٢٢٢) و از این‌رو، اریدو همواره به سبب منزلت دینی‌اش شهرت داشته است (سفر، همانجا). اریدو نقش مهمی در تاریخ قدیم عراق همانند اروک یا اور ایفا نکرده، چه، این شهر هرگز مرکز سیاسی نبوده است (هومل، ٣٦٦؛ لوید، ٨٧ / (٢)III).
اگرچه اریدو تا زمان سقوط دولت کلدانی و حتى پس از آن شهری مقدس و مسکونی بوده(سفر، ٢٢٥) و تپۀ اصلی ابوشهرین نیز مرکز این ایـالت ـ شهر به‌شمار می‌رفته است (لوید، همانجا)، در خارج از حدود این شهر نیز نشانه‌های استقرار انسان مشاهده می‌شود (نک‌ : سفر، همانجا).

آثار تاریخی

تپۀ اصلی ابوشهرین برای نخستین‌بار توسط لوفتوس در ١٢٦٦ق/ ١٨٥٠م حفاری گردید و بعدها تایلر، تامپسن، هال (نک‌ : اونگر، II/ ٤٦٤) و سرانجام ادارۀ آثار باستانی عراق به سرپرستی سفر در ١٣٢٤ش/ ١٩٤٥م کاوشهای دیگری را در این محل انجام دادند (سفر، ٢١٩-٢٢٠). این تپه شامل یک سکو به پهنای حدود ٣٠٠ متر و به ارتفاع تقریباً ١٢ متر نسبت به دشت اطراف است (لوید، ٨٨، ٧٨ / (٢)III). از آثار معماری که در لایه‌های زیرین تپۀ اریدو مربوط به هزارۀ ٥‌ق‌م به دست آمده، برمی‌آید که خانه‌ها کوچک (دانیل، همانجا؛ نیز نک‌ : روف، ٥٦) و مصالح ساختمانی آنها به مقدار زیادی از گچ، آهک و ماسه بوده است (اونگر، همانجا). نیز به نظر می‌رسد که در حدود ٥٠٠‘ ٣ق‌م حصار شهر از سنگ بوده است (همانجا؛ سفر، ٢٢١). شهر دارای معابد بسیار و زیگوراتی چند طبقه بوده (بصمه‌جی، ١٥٧؛ حسنی، ٨٥؛ EWA, IX/ ٧٤٠;
GSE, XXX/ ٢٨٥-٢٨٦) که از لحاظ طرح و نقشه قابل مقایسه با معابد و زیگوراتهای شمال بین‌النهرین است (نک‌ : لوید، ٩٣-٩٤ / (٢)III؛ فرانکفورت، ١٨-٢٠؛ EWA، همانجا؛ مورتگات، ٥-٦، نیز نقشه؛ روف، ٥٣, ٥٥).
سبک ساختن معابد اریدو در دوره‌های مختلف متفاوت بوده، چه، برخی از آنها بر روی سکوهای خشتی بنا شده و محرابشان آجری است (رو، ٦٣) و برخی دیگر بر روی سکوی سنگی قرار گرفته، و مصالح آنها از سنگ و گچ است (سفر، همانجا). بر طبق طرح بازسازی شده (گاربینی، ١١)، در بنا چون دیگر معابد معمول بین‌النهرین، پلکانی برای صعود به طبقات بالا نیز وجود داشته است (سفر، همانجا؛ روف، ١٠٤-١٠٥).
دیوارهای بنا ضخیم و مزین به طرحهایی از موزاییک بوده است که برخی از آنها از گِل و برخی دیگر از سنگهای سبز، سفید، سیاه و جز آن تشکیل شده بود (سفر، همانجا؛ دانیل، ٧٠؛ لوید، ٨٧ / (٢)III). درواقع در عراق جنوبی، اریدو تنها محوطه‌ای است که در ساخت آن از سنگ به وفور استفاده شده است (اونگر، II/ ٤٦٤؛ لوید، همانجا؛ سفر،٢٢٠). باتوجه به اسامی شاهان مختلف که بر روی آجرها آمده است، به نظر می‌رسد که بنا در دوره‌های گوناگون مرمت و بازسازی شده است (لوید، ٨٦ / (٢)III؛ سفر، ٢٢٥). ساختار داخلی این معابد نیز در دوره‌های تاریخی متناوب، متفاوت بوده است(در این‌باره نک‌ : لوید، ١١٦/ (١)IV؛ رو، ٦٢-٦٣؛ روف، ٥٣, ٥٥؛ GSE، همانجا).
در حفاری این شهر گورهای بسیاری به دست آمده است که از طریق آنها می‌توان به سنتهای تدفین در دوره‌های مختلف تاریخی این شهر پی برد (در این‌باره، نک‌ : رو، ٦٤؛ لوید، ١١٧ / (١)IV؛ روف، ٥٦؛ بصمه‌جی، همانجا؛ سوسه، ١٩٠؛ حسنی، دانیل، همانجاها).
از مهم‌ترین کشفیات اریدو نوع تازه‌ای از سفال است که نقشهای آن مشابه سفالهای منقوش تل حلف در شمال بین‌النهرین و دیگر اماکن باستانی است (در این‌باره، نک‌ : رو، ٦٢-٦٣؛ روف، ٥٣, ٥٥؛ سوسه، همانجا).
آثار باستانی به دست آمده از ابوشهرین در موزۀ بغداد نگهداری می‌شود (نک‌ : بصمه‌جی، ١٥٧- ١٥٩).

مآخذ

بستانی؛
بصمه‌جی، فرج، دلیل المتحف العراقی، بغداد، ١٩٦٠م؛
حسنی، عبدالرزاق، عراق قدیماً و حدیثاً، صیدا، ١٣٧٧ق/ ١٩٥٨م؛
دانیل، گلین، تمدنهای اولیه و باستان‌شناسی خاستگاه آنها، ترجمۀ هایده معیّری، تهران، ١٣٦٣ش؛
سفر، فؤاد، «حفریات مدیریةالآثار القدیمة العامة فی اریدو»، سومر، بغداد، ١٩٤٧م، ج ٣(٢)؛
سوسه، احمد، فیضانات بغداد فی التاریخ، بغداد، ١٩٦٣م؛
فالکنشتاین، آ.، «ترتیلة اریدو»، سومر، بغداد، ١٩٥١م، ج ٧(٢)؛
فؤادی، عبدالهادی، «رحلة انیانا الی اریدو»، همـان، ١٩٧١م، ج ٢٧ (١-٢)؛
نقشـۀ راهنمـای عراق، گیتاشناسی، تهران، شم‌ ١٨٤؛
نیز:

EI١;
ER;
EWA;
Frankfort, H., The Art and Architecture of the Ancient Orient, London, ١٩٧٠;
Garbini, G., The Ancient World, London, ١٩٧٦;
GSE;
Hommel, F., Geographie und Geschichte des alten Orients, München, ١٩٠٤;
Kramer, S. N., History Begins at Sumer, New York, ١٩٥٩;
Langdon, S., «The Legend of the Kiškanu», The Royal Asiatic Society, London, ١٩٢٨;
Lloyed, S. and F. Safar, «Eridu», Sumer, Baghdad, ١٩٤٨;
Mallowan, M. E. L., Early Mesopotamia and Iran, London, ١٩٦٥;
Moortgat, A., The Art of Ancient Mesopotamia, London, ١٩٦٦;
Roaf, M., Cultural Atlas of Mesopotamia and the Ancient Near East, New York, ١٩٩٠;
Roux, G., Ancient Iraq, London, ١٩٦٤;
Unger, E., «Eridu», Reallexikon der Assyriologie, Berlin, ١٩٣٨.
جواد نیستانی