اسدِ بنِ فُرات \ asad-ebn-e forāt\ ، ابوعبدالله (١٤٢-٢١٣ق/ ٧٥٩-٨٢٨م)، فقیه، قاضی و از عوامل مؤثر در تدوین فقه مالکی.
زادگاه اسد را برخی خراسان و برخی دیگر حرّان دانسته‌اند (نک‌ : ابن‌ابار، ٣٨٠). وی بیش از دو سال نداشت که همراه پدرش، که از سران سپاه بود (ذهبی، ٢٢٥)، به شمال آفریقا رفت. در ١٨ سالگی در شهر تونس از علی بن زیاد تونسی، شاگرد مغربیِ مالک بن انس، دانش آموخت (مالکی، ١٧٢-١٧٣؛ ابن‌ابار، ٣٨٠-٣٨١) و پس از این دوره، که تا حدود ١٦٢ق/ ٧٧٩م ادامه داشت، برای آموختن علوم اسلامی رو به سوی مشرق نهاد. احتمالاً در همین روزگار، سفری به ری داشت و در آنجا نزد جریر بن عبدالحمید دانش اندوخت. اسد به تحصیل ادامه داد تا از عالمان روزگار خود شد (ابن‌ماکولا، ٤٥٥).
گفته‌اند که در مجالس درس او دو گروه از شاگردان با گرایشهای مدنی و عراقی حضور داشتند و او برای مدنیان از مالک و برای عراقیان از ابوحنیفه روایت می‌کرده است (قاضی عیاض، ٤٧٣)، ولی برپایۀ روایتی مالکی، وی در پاسخ سؤالی نظرش را دربارۀ این دو مذهب بدین‌گونه بیان داشته است که اگر دنیا را خواسته باشید، به ابوحنیفه، و اگر آخرت را بخواهید، به مالک بگروید (همو، ٤٧٨). عمق آشنایی اسد به مذاهب فقهی و شهرت او به‌عنوان عالمی برجسته سبب شد تا در دستگاه بنی‌اغلب به مقامات قضایی دست یابد (خشنی، ٢٣٥؛ دباغ، ١٩؛ ابن‌عذاری، ٩٧؛ سراج آندلسی، ٧٥٢).
در ٢١٢ق بر اثر بروز مشکلات برون‌مرزی برای اغلبیان، زیادةالله ابراهیم بن اغلب، اسد را با حفظ مقام قضا، به سمت امیر لشکر برای جنگ صقلیه (سیسیل) گماشت. اسد در ربیع‌الاول همان سال با لشکری عظیم در سوسه بر کشتی نشست و به سوی صقلیه رهسپار شد و پس از گذشتن از شهرهای مازر و بلاطه، سرقوسه (سیراکوز) را از دریا و خشکی محاصره کرد، اما لشکر مسلمانان در پشت حصار سرقوسه باقی ماند و این حالت چندان به طول انجامید که وبای سختی بین آنان افتاد و اسد در آستانۀ فتح کامل سرقوسه، به وبا مبتلا شد و درگذشت. هم‌زمان با آنکه پیکر وی را در بَلِرم (پالِرمو) به خاک سپردند، زیادةالله در نامه‌ای به مأمون خلیفه، فتح صقلیه به دست اسد بن فرات را اعلام کرد (یاقوت، ٤٠٧؛ ابن‌اثیر، ٣٣٣-٣٣٦؛ دباغ، ٢١-٢٢، ٢٤-٢٥؛ ابوالعرب، المحن، ٤٣٥؛ ابن‌عبدالمنعم حمیری، ٣٦٦؛ ابن‌خلکان، ١٨٢).
اسد بن فرات در عقیده از پیروان سخت سنت شناخته می‌شد و در مسئله‌ای چون رؤیت باری در آخرت چندان سخت‌گیر بود که حتى در مجلسی، سلیمان فراء عراقی را به سبب انکار این عقیده مضروب ساخت. او در جبهۀ مخالف بشر مریسی قرار داشت و بشر کتاب التوحید او را به سختی نکوهش می‌کرد و مدعی گرایش او به زندقه بود. در مسئلۀ خلق قرآن به‌رغم اینکه برخی قول به خلق را بدو منسوب می‌ساختند، روایاتی از او نقل شده است که خلق قرآن را به شدت انکار می‌کند (نک‌ : ابوالعرب، طبقات...، ١٦٤-١٦٥؛ مالکی، ١٨٢).

مآخذ

ابن‌ابار، محمد، الحلة السیراء، به‌کوشش حسین مونس، قاهره، ١٩٦٣م، ج ٢؛
ابن‌اثیر، الکامل، ج ٦؛
ابن‌خلکان، وفیات، ج ٣؛
ابن‌عبدالمنعم حمیری، محمد، الروض المعطار، به‌کوشش احسان عباس، بیروت، ١٩٨٠م؛
ابن‌عذاری، احمد، البیان المغرب، به‌کوشش ژرژ سرافن کولن و اواریست لوی ـ پروانسال، لیدن، ١٩٤٨-١٩٥١م، ج ١؛
ابن‌ماکولا، علی، الاکمال، به‌کوشش عبدالرحمان معلمی یمانی، حیدرآباد دکن، ١٣٨٤ق/ ١٩٦٥م، ج ٤؛
ابوالعرب، محمد، طبقات علماء افریقیة و تونس، به‌کوشش علی شابی و نعیم حسن یاقی، تونس، ١٩٨٥م؛
همو، المحن، به‌کوشش یحیى وهیب جبوری، بیروت، ١٤٠٣ق/ ١٩٨٣م؛
خشنی، محمد، طبقات علماء افریقیة، به‌کوشش محمد بن شنب، پاریس، ١٩١٥م؛
دباغ، عبدالرحمان، معالم الایمان، به‌کوشش محمد احمدی ابوالنور و محمد ماضور، قاهره/ تونس، ١٩٧٤م، ج ٢؛
ذهبی، محمد بن احمد، سیر اعلام النبلاء، به‌کوشش شعیب ارنؤوط و محمد نعیم عرقسوسی، بیروت، ١٤٠٦ق/ ١٩٨٦م، ج ١٠؛
سراج اندلسی، محمد، الحلل السندسیة، به‌کوشش محمد حبیب هیله، تونس، ١٩٧٠م، ج ١(٣)؛
قاضی عیاض، ترتیب المدارک، به‌کوشش احمد بکیر محمود، طرابلس/ بیروت، ١٣٨٧ق/ ١٩٦٧م، ج ٢؛
مالکی، عبدالله بن محمد، ریاض النفوس، به‌کوشش حسین مونس، قاهره، ١٩٥١م، ج ١؛
یاقوت، بلدان، ج ٣.

فرامرز حاج‌منوچهری (دبا)