اَرْبَکِس [arbakes]، صورت‌یونانی‌واژۀ ایرانی *Arbakā- به‌معنی جوان که نام چند‌ تن از بزرگان و فرمانروایان ماد ‌بوده است (مایرهُفر، I/١٥٤ ؛ هینتس، ٣٥). شکل مؤنث این نام در‌ الواح ایلامی ‌با روی ‌تخت‌جمشید‌ به‌صورت -]ka(?)Har-ba-a[k آمده است (هالوک، ٦٩١).
سنگ‌نوشته‌های سارگُن (٧٢١-٧٠٥ق‌م‌) کهن‌ترین مدارکی است که این نام را ضبط کرده است. در این سنگ‌نوشته‌ها اربکو از شاهک‌نشین اَرْنَسیه، یکی از شاهکهایی است که در لشکرکشی به غرب ایران شکست خورد و از آن پس، سرزمینش خراج‌گزار دولت آشور شد (لاکنبیل، II/١٠٥).
مؤسس سلسلۀ ماد، بنا بر نوشته‌های هرودت (.I/١٩ ff)، دیوکس، و بر طبق گزارش کتسیاس ( از طریق نوشته‌های دیودُروس، .I/٤٢٩ ff)، اربکس بوده است. میان نوشته‌های این دو مورخ اختلافات زیادی به چشم می‌خورد، چنان که برخی از دانشمندان بخش اعظم مطالب کتسیاس را به طور کلی بر ساخته تلقی کرده‌اند (دیاکونف، ٢٤-٣٠).
اکنون ثابت شده است کـه دیوکس (دیااُکو) ــ خلاف آنچه که هرودت گزارش داده ــ نه شاه سراسر ماد، که تنها شاهک سرزمین کوچکی در ماد بوده است. این احتمال نمی‌تواند دور از حقیقت پنداشته شود که اربکس، شاه همعصر او در ارنسیۀ ماد، قدرتی تقریباً همتای او داشته است؛ چنان کـه به روایتـی دیگر، اَرفکسد ــ اربکس ــ پادشاه سراسر ماد، و پایتخت او اکباتانا بوده است («کتاب...»، ٥٣٩ ). غیر از این، رویدادنامۀ سریانی کرخ بیت سلوک آشکارا نشان می‌دهد که اربکس به واقع در مادِ عصرِ آشوریان پادشاهی کرده است: در پانزدهمین سال پادشاهی سَردون ــ یا اسرحدون، شاه آشور(٧٠٤-٦٨١ق‌م)، پسر سَنهریب (سنـاخریب)، جـانشین سـارگن ــ اربکس، شـاه مادای (ماد)، بر ضد پادشاهی آشور که خود از توابع آن بود، شورید. او اندک اندک قدرت یافت و به تصرف سرزمینهای غرب ماد، یعنی بیت ـ گرمای (میان زاب و دجله) پرداخت. نیروی ماد و تقویت روزافزون استحکامات آن، اربکس را برای شاه آشور «دست نیافتنی» کرد. اربکس بسیاری از مردمِ بیت ـ گرمای را به اسارت گرفت و به غارت این سرزمین دست زد و«بر تخت‌شاهی آن نشست». او در مادای دیواری استوار برآورد. بنا بر رویدادنامه، اربکس مدتی بعد در پیکار با شاه آشور، نمرود در کیلیکیه کشته شد (پیگولوسکایا، ٥٤-٧٠). این مدارک مؤید این نکتۀ مهم است که گزارش کتسیاس اهمیت ویژه‌ای برای بازسازی تاریخ تأسیس سلسلۀ ماد دارد. بنا بر این گزارش، نخستین شاه ماد، اربکس با همیاری دوست بابلی‌اش، بِلِسیس نینوا را فتح کرد و دولت آشور را برانداخت (دیودروس، I/٤٢٩).
بنا بر گزارشی دیگر که توسط کسِنُفُن و پلوتارک روایت شده، ساتراپ ماد در عهد اردشیر دوم هخامنشی اربکس نام داشته است. او که ٣٠٠ هزار تن جنگجو در اختیار داشت، در شورش کورش کوچک بر ضد برادرش، اردشیر همدست کورش شد. هنگامی‌که شورش سرکوب و کورش مقتول شد، او بار دیگر به سوی اردشیر بازگشت. آن‌گاه اردشیر او را نه به سبب خیانت به میهن، که به جهت بزدلی‌اش محکوم به حیثیت شکنی خود کرد و او را واداشت یک روز تمام روسپی برهنه‌ای را بر شانه‌هایش نهاده، در یکی ازمیدانهای معروف شهر بچرخاند (پلوتارک، VI/٣٥٩).
نام اربکس از طریق منابع عبری به نوشته‌های مسلمانانِ عربی‌نویس چون حمدالله مستوفی، مسعودی، طبری و دینوری به صورت اَرفحشد، اَرفخشد و اَرفخشاط راه یافت. بنا بر گزارش بیرونی، اربکس به عبری اَرباق، به فارسی ده‌اک و به عربی ضحاک بوده است (بیرونی، ٨٧).

مآخذ

بیرونی، ابوریحان، الآثار الباقیة، به کوشش زاخاو، لایپزیگ، ١٩٢٣م؛
پیگولوسکایا، ن.، شهرهای ایران در روزگار پارتیان و ساسانیان، ترجمۀ عنایت‌الله رضا، تهران، ١٣٦٧ش؛
دیاکونف، ا. م.، تاریخ ماد، ترجمۀ کریم کشاورز، تهران، ١٣٤٥ش؛
نیز:

Diodorus of Sicily, Bibliotheca historica, tr. C. H. Oldfather, London, ١٩٦٨;
Hallock, R. T., Persepolis Fortification Tablets, Chicago, ١٩٦٩;
Herodotus, The History, tr. A. D. Godley, London, ١٩٦٤;
Hinz, W., Altiranisches Sprachgut der Nebenüberlieferungen, Wiesbaden, ١٩٧٥;
The Jerusalem Bible, London, ١٩٧٤;
Luckenbill, D. D., Ancient Records of Assyria and Bobyonia, New York, ١٩٢٦;
Mayrhofer, M., Onomastica Persepolitana, Wien, ١٩٧٣;
Plutarch, Grosse Griechen und Römer, tr. k. Ziegler, Zürich, ١٩٦٥.
محمد شکری فومشی