اسماعیل \ esmāˀil\ (در اوکراینی: ایزماییل)، شهری در استان اُدِسا در جمهوری اوکراین. نام این شهر در زبان روسی ایزمائیل و در زبان مولداویایی سمِریل (یا سمیل / سیمیل) بوده، که از واژۀ اسلاویِ زمی به معنای مار یا اژدها مشتق شده است. این واژه همچنین عنوانی برای برخی امیران و اشراف مولداوی بوده است (٧٢، BSE ٣ ;
EI ٢ ، ذیل «اسماعیل»؛ سامی، ذیل اسماعیل؛ بستانی، ذیل ازمایل). با این حال، مؤلفان ترک برآن‌اند که این شهر به نام یکی از سرداران دولت عثمانی نامیده شده است (نک‌ : اولیاچلبی، ٥/ ١٠٦؛ بستانی، ذیل اسماعیل).
شهر اسماعیل در ´٣٥ °٤٥ عرض شمالی و´ ٨٣ °٢٨ طول شرقی جغرافیایی، در کرانۀ چپ یکی از شاخه‌های رود دانوب واقع شده، و در شمال و شمال غرب با جمهوری مولداوی هم‌مرز است. از شمال شرقی آن رود دنیِستر می‌گذرد و جنوب شرقی آن به کرانه‌های دریای سیاه محدود می‌شود. این شهر در منطقه‌ای هموار قرار گرفته است ( BSE ٣ ، همان‌جا؛ رفعت، ١٧٥).
شهر اسماعیل زمانی تابع دولت روسِ کیِف بود، سپس در اختیار اشراف مولداوی قرار گرفت و از سدۀ ١٠ تا ١٣ق/ ١٦ تا ١٩م، نزدیک به ٣٠٠ سال در تصرف دولت عثمانی بود. این شهر مدتی نیز به تابعیت دولت رومانی درآمد. ظاهراً با حل اختلاف میان اتحاد شوروی و رومانی دربارۀ بسارابی و بخش شمالی بوکووینا در ٢٨ ژوئن ١٩٤٠، در ٧ اوت همان سال، اسماعیل به جمهوری اوکراین منضم شد («دانشنامۀ...»، ٤٠١, ٤٠٢).
تاریخ بنای شهر معلوم نیست. در سدۀ ٦ق/ ١٢م در محل شهر اسماعیل، دژی متعلق به جِنواییها وجود داشت که بعدها در اختیار اشراف حاکم مولداوی قرار گرفت ( BSE ٣ , EI ٢، همان‌جاها). در ٨٨٩ق/ ١٤٨٤م بایزید دوم نیروهای خود را متوجه مولداوی کرد. در پیکارهایی که روی داد، کیلیه و آق‌کرمان که در ولایت اسماعیل و نزدیک این شهر قرار داشتند، به تصرف سپاهیان عثمانی درآمدند (İA، ذیل «اسماعیل»؛ قره‌چلبی، ٣٩٠؛ اوزون چارشیلی، ٢٠١-٢٠٢؛ نیز نک‌ : دبا، ذیل آق‌کرمان).
اسماعیل از دورۀ سلیمان قانونی به بعد رو به گسترش نهاد و در سدۀ ١٠ق یکی از شهرهای مهم تابع عثمانی، و در ١٠٠٣ق/ ١٥٩٥م از مراکز مهم نظامی سپاه عثمانی بود (İA، همان‌جا). در ٩٧٦ق/ ١٥٦٩م سلطان سلیم دوم گروهی از نوغایها را در این نـاحیه سکنـى داد (BSE ٣، همان‌جـا؛ اولیا چلبی، ٧/ ٤٩٦). در سدۀ ١١ق/ ١٧م با هجوم قزاقها شهر اسماعیل و دژ آن دستخوش ویرانی شد. اولیا چلبی شهر اسماعیل را از موقوفات وابسته به مکه و مدینه در آن زمان نوشته است (٥/ ١٦٠).
در جریان ‌جنگهای ‌سالهای‌ ١١٨٢- ١١٨٨ق/ ١٧٦٨-١٧٧٤م‌ میان ‌دو‌ دولت روسیه ‌و ‌عثمانی، ‌سپاهیان ‌روس‌ در ٢٦‌ ژوئیۀ ‌١٧٧٠، ‌با ‌تصرف‌ شهر و‌ استحکامات‌ اسماعیل،‌ آن را ‌پایگاه نیروی ‌دریایی ‌روسیه ‌در‌ منطقۀ ‌دانوب ساختند («دانشنامه»، İA;
٤٠٠ ، همان‌جا). این جنگ شش ساله سرانجام به پیمان کوچوک قینارجه منتهی شد. طبق مادۀ ١٦ این پیمان، آق‌کرمان، کیلیه و اسماعیل از سوی دولت روسیه به دولت عثمانی بازگردانده ‌شد (راسم، ١/ ٩٦٨، ٩٨٤-٩٨٧؛ لاموش، ١٤٩، ١٥٤؛ سامی، ذیل کوچک قینارجه). اما روسیه در دسامبر ١٧٩٠م، با شکست نیروهای عثمانی، دژ و شهر اسماعیل را دیگربار تصرف کرد. جنگ سالهای ١٧٨٧-١٧٩١م با پیمان صلح یاسی (در ترکی: یاش) در ١٤ جمادی‌الاول ١٢٠٦ق/ ٩ ژانویۀ ١٧٩٢م پایان پذیرفت. بنابر این پیمان، شبه‌جزیرۀ کریمه و جزیرۀ تامان به روسیه واگذار شد و در برابر، روسیه بسارابی، آق‌کرمان، کیلیه و اسماعیل را به دولت عثمانی بازگرداند و رود دنیستر مرز دو دولت شناخته شد (لاموش، ١٥٤؛ راسم، ٣/ ١٢١١، ١٢١٢؛ اوزون‌ چارشیلی،٥٩١,٥٩٢ ؛ İA، همان‌جا). دولت عثمانی در سالهای ١٢٠٨-١٢٠٩ق/ ١٧٩٤-١٧٩٥م، به فرمان سلطان سلیم سوم، دژ اسماعیل را مرمت کرد (EI ٢ ، همان‌جا).
در ١٢٢٤ق/ ١٨٠٩م، در جنگ روس و عثمانی، اسماعیل برای بار سوم به تصرف نیروهای روسیه درآمد (BSE ٣, ٧٣؛ «دانشنامه»، همان‌جا). پس از جنگهای کریمه میان دو دولت روسیه و عثمانی در سالهای ١٢٦٩-١٢٧٢ق/ ١٨٥٣-١٨٥٦م، و طبق پیمان صلح سن استفانو، این شهر به صورتی قطعی به روسیه واگذار شد.
پس از انقلاب ١٩١٧م روسیه و خروج این کشور از صحنۀ جنگ جهانی اول، در ژانویۀ ١٩١٨ شهر اسماعیل در اختیار دولت رومانی قرار گرفت. در ١٩٤٠م، در نتیجۀ توافق با دولت آلمان، اسماعیل به دولت اتحاد شوروی بازگردانده شد. در جنگ جهانی دوم، در ژوئیۀ ١٩٤١ بار دیگر اسماعیل به تصرف ارتش رومانی درآمد. در ٢٦ اوت ١٩٤٤، ارتش شوروی این شهر را از تصرف رومـانی خارج کرد (‌BSE ٣ ، همان‌جا). پس از فروپاشی اتحاد شوروی و استقلال جمهوری اوکراین، شهر اسماعیل جزو این جمهوری شد.
تا پیش از انقلاب روسیه، اسماعیل بندری مهم برای حمل غله به شمار می‌رفت. این شهر در جنگ جهانی دوم ویران شد، ولی پس از آن، در سالهای اجرای برنامۀ پنج سالۀ ١٩٤٦-١٩٥٠م، به‌ویژه بخش بندری آن بازسازی شد و شهر به بندری بازرگانی میان اتحاد شوروی و کشورهای اروپای شرقی تبدیل شد. در این شهر تأسیسات صنعتی، همچون نیروگاه برق، کارخانه‌های تعمیر کشتی، تولید مصالح ساختمانی، کاغذ سازی و شیلات وجود دارد (BSE ٣ ، همان‌جا؛ «دانشنامه»، ٤٠١).
در محل دژ شهر که دیوارهای آن فرو ریخته، مسجدی از سدۀ ٩ق/ ١٥م برجای مانده است. از آثار معماری سدۀ ١٩م در این شهر می‌توان به مجموعۀ کلیساییِ پاکروفسکی (١٨٣١م) و نیز کلیساهای راژدستونسکی (١٨٢٣م) و نیکلایف (١٨٣٣م) اشاره کرد. در این شهر موزه‌ای به نام آ. و. سووروف دایر است (همان‌جا).
جمع‌ (٢٠٠١م): ٨١٥‘ ٨٤ ، (برآورد ٢٠٠٥م): ح ٠٠٠‘٨١ تن.

مآخذ

اوزون چارشیلی، اسماعیل حقی، تاریخ عثمانی، ترجمۀ وهاب ولی، تهران، ١٣٧٠ش، ج ٢؛
اولیا چلبی، سیاحت‌نامه (ض: اولیاچلبی سیاحتنامه‌سی)، به‌کوشش احمد جودت و دیگران، استانبول، ١٣١٤-١٣٥٧ق/ ١٨٩٦- ١٩٣٨م؛
بستانی، فؤاد افرام، دائرة‌المعارف، بیروت، ١٩٥٦-١٩٨٣م؛
جودت، احمد، تاریخ جودت، استانبول، ١٣٠٩ق؛
دبا؛
راسم، احمد، عثمانلی تاریخی، استانبول، ١٣٢٦-١٣٢٩ق؛
رفعت افندی، احمد، لغات تاریخیه و جغرافیه، استانبول، ١٢٩٩ق، ج ١؛
سامی، شمس‌الدین، قاموس‌الاعلام، استانبول، ١٣٠٦-١٣١٦ق/ ١٨٨٩-١٨٩٩م؛
فرید، محمد، تاریخ الدولة‌ العلیة العثمانیة، بیروت، ١٣٩٧ق-١٩٧٧م، ج ١؛
قره‌چلبی زاده، عبدالعزیز، روضة‌ الابرار المبین بحقایق الاخبار، به‌کوشش سعدالله سعید افندی و عبدالوهاب طاغستانی، بولاق، ١٢٤٨ق؛
لاموش، تاریخ ترکیه، ترجمۀ سعید نفیسی، تهران، ١٣١٦ش؛
نیز:

Bol'shaya Sovetskaya Entsiklopediya , ٢nd edition, Moscow, ١٩٤٩-١٩٥٨, Vol. XVII;
BSE ٣ , Vol. X;
EB , ٢٠١٠ (under «Izmayil»);
EI ٢;
İA;
Uzunçarṣılı, İ. H., Osmanlı Tarihi, Ankara, ١٩٤٧-١٩٥٩, Vol. IV (١).
عنایت‌الله رضا (دبا)