اقبال، خاندان \xāndān-e eqbāl\، از خاندانهای ناشر، چاپگر و کتاب‌فروش.
حاج محمدرحیم خوانساری (د ١٣١٥ ش)، نیای این خاندان، فرزند حاج محمدباقر خوانساری کتاب‌فروش، در خوانسار و سپس در اصفهان (از ١٢٧٠ ش) معلم بود. پس از نقل مکان به تهران، به‌دلیل علاقه‌اش به کتاب، مدتی در کتاب‌فروشی حاج ‌میرزا محمد خوانساری، عمویش، مشغول به ‌کار شد. پس از چندی، کتابخانه‌ای (= کتاب‌فروشی‌ای) در تیمچۀ حاجب‌الدوله در بازار تهران برپا کرد (١٢٧٢ ش) و در ١٢٨٠ ش، چاپخانه‌ای هم به آن افزود («آشنایی ... »، ٣٦؛ اقبال، جواد، ١٠٠). او در ١٢٨٢ ش، مغازه‌ای در جلوخان شمس‌العماره، در خیابان ناصریه (ناصر خسرو کنونی) اجاره، و کتاب‌فروشی را به آنجا منتقل کرد. با رونق‌گرفتن کار کتاب‌فروشی و چاپخانه، ادارۀ آنها را به پسرانش واگذار کرد و همراه با برادرش و حاج محمدحسین مروج، داماد خانواده، نظارت آن مجموعه را برعهده گرفت. شماری کتاب مذهبی و حوزوی از مهم‌ترین کتابهایی بود که حاج محمدرحیم و پسرانش در این دوره منتشر کردند (همو، ١٠٣).
محمدباقر نهضت، پسر بزرگ حاج محمدرحیم، مدیریت و ادارۀ چاپخانه را بر عهده داشت. او در پی اختلاف با محمدحسین اقبال، برادرش، و تقسیم اموال پدر، صاحب چاپخانه شد و نام آن را به چاپخانۀ نهضت تغییر داد (همو، ١٦، ١٠٣، ١٠٥). دربارۀ تحولات و سرنوشت چاپخانۀ نهضت و شخص محمدباقر نهضت، تاکنون اطلاعی به‌ دست نیامده است.
حاج محمدحسین مروج بعد از تقسیم اموال، کتاب‌فروشی مروج را تأسیس کرد (همو، ١٠٥) که در زمان خود از کتاب‌فروشیهای معروف تهران به‌ شمار می‌رفت. پس از مرگ او، پسرانش، غلامرضا و حسن، ادارۀ آنجا را بر عهده گرفتند. کتاب‌فروشی مروج بعد از مرگ آن دو برای همیشه تعطیل شد (جعفری، ١ / ٢٢١).
حاج محمدحسین اقبال (د ١٣٤٤ ش)، پسر کوچک‌تر حاج محمدرحیم، از ١٥سالگی وارد حرفۀ کتاب‌فروشی، و همکار پدر و در ١٢٨٢ ش، صاحب کتابخانۀ اقبال شد («آشنایی»، همانجا). او در ١٣٠٧ ش کتاب‌فروشی را به خیابان ناصر خسرو، که آن زمان مرکز اصلی نشر و کتاب‌فروشیهای تهران بود، انتقال داد. در ١٣١٦ ش چاپخانۀ اقبال را تأسیس کرد که از ١٣١٧ ش، بیش از کتاب، تقویم چاپ می‌کرد. انتشارات اقبال از ١٣٢٩ ش، و پس از رواج دستگاههای جدید چاپ افست، از این نوع چاپ استفاده کرد (اقبال، جواد، ١٠٩، ١١١، ٢٩٨).
به‌منظور توسعۀ بنای کاخ وزارت دارایی در خیابان ناصر خسرو، شماری از کتاب‌فروشها و ناشران از ١٣١٨ ش، به‌دستور دولت، مجبور شدند محل کار خود را تغییر دهند؛ از آن جمله، کتابخانۀ اقبال بود که به خیابان شاه‌آباد (جمهوری اسلامی کنونی)، و به فضای کوچک‌تری انتقال یافت (همو، ١٢٢-١٢٣).
محمدحسین اقبال در ١٣٢٨ ش شرکت نسبی حاج محمدحسین اقبال و شرکا را ثبت، و همۀ فرزندانش را در آن سهیم کرد (همو، ١٣٢؛ «آشنایی»، ٣٨). این شرکت تا آذر ١٣٥٦، که به‌سبب برخی مشکلات منحل شد، در زمینۀ چاپ، نشر و فروش کتاب فعال بود. بعدها جواد اقبال سازمان چاپ و انتشارات اقبال را در ادامۀ فعالیتهای پدر، تأسیس کرد (اقبال، جواد، ١٤١). قرآن با ترجمۀ فارسی (١٣١٥ ش)، و تقویم (١٢٩٦ ش) از نخستین آثاری بود که حاج محمدحسین اقبال به کمک حاج شیخ اسماعیل مصباح (نجم‌الممالک) منتشر کرد (همو، ١١٦، ١١٩، ٢٩٨). تقویم اقبال تا ١٣٤٥ ش رواج گسترده‌ای داشت و الگوی چاپ تقویمها و سررسیدها در مؤسسه‌های دیگر بود (همو، ٢٩٠).
حاج محمدحسین اقبال همچنین با همکاری محمدباقر نهضت و سیدحسین رمزی، در ١٢٨٢ ش، نخستین شمارۀ مجلۀ اجتماعی ـ انتقادی اقبال را منتشر کرد. از این مجله در مجموع ٩ شماره منتشر شده که شماره‌هایی از آن در کتابخانۀ ملی ایران موجود است (همو، ١٠٣؛ نیز نک‌ : اقبال، فرشید، بش‌ ‌). کتاب‌فروشی اقبال از ١٢٩٩ ش، برای مدتی، محل فروش نخستین شماره‌های مجلۀ عالم نسوان هم بود (پروین، ١ / ١٨٧).
در دهۀ ١٣١٠ ش، شماری از افراد سرشناس و بنام علم و ادب ایران در محل کتاب‌فروشی دور هم جمع می‌شدند و گفت‌وگو می‌کردند. در دو طرف ورودی این کتاب‌فروشی در خیابان ناصر خسرو، در فضایی نسبتاً وسیع، نیمکتهایی چوبی گذاشته بودند که محل پذیرایی از بزرگان علم و ادب، نظیر علی‌اصغر حکمت، جعفر شهیدی، بدیع‌الزمان فروزانفر، سعید نفیسی، جلال همایی و همگنان آنان بود (اقبال، جواد، ١١٢). افزون بر آن، انتشارات اقبال از ١٣١٥ تا ١٣١٩ ش کتاب هم کرایه می‌داد (اصیلی، ٢ / ١٣١).
حاج محمدحسین اقبال در ١٣٢٠ ش، به‌سبب بیماری و کهولت، همۀ امور کتاب‌فروشی و چاپخانۀ اقبال را به جواد اقبال، پسر ارشدش، سپرد (اقبال، جواد، ١٢٥-١٢٦). پس از درگذشتش، از وی ٤ پسر و ٣ دختر باقی ماند (همو، ١٣٧؛ «آشنایی»، ٣٧).
جواد اقبال (١٣٠١-١٣٩٠ ش) ادارۀ انتشارات اقبال را از همان سال بر عهده داشت. او از ١٣٢٨ ش نشر شماری کتاب درسی را آغاز، و همکاری عده‌ای از استادان دانشگاه و دبیران دبیرستان را برای تدوین این کتابها جلب کرد، کسانی نظیر منوچهر آدمیت، گلشن ابراهیمی، حسین بحرالعلومی، محسن حداد، عبدالحسین زرین‌کوب، بدیع‌الزمان فروزانفر و شماری دیگر (اقبال، جواد، ١٣٣). در ١٣٤٠ ش، پس از تأسیس شرکت کتابهای درسی، با واگذاری تألیف این کتابها به این شرکت، انتشارات اقبال در آن شریک، و انتشار شماری از کتابها به آن سپرده شد. در ١٣٥٤ ش این شرکت منحل، و شرکت چاپ و نشر کتابهای درسی زیر نظر اتاق اصناف تأسیس گردید (١٣٥٦ ش). شرکت چاپ و انتشارات اقبال از سهام‌داران آن شرکت (همو، ١٣٥)، و خود جواد اقبال مدیرعامل آن شد. او مدتی هم مدیرعامل شرکت سهامی پخش کتاب (١٣٣٦ ش)، رئیس اتحادیۀ ناشران (١٣٥١-١٣٥٥ ش) و عضو هیئت‌مدیرۀ اتحادیۀ چاپخانه‌داران بود («آشنایی»، ٣٩؛ رضایی، ١٨٩). اتحادیۀ ناشران در دورۀ ریاست او نشریۀ آشنایی با کتاب را منتشر کرد (رمضان، ١ / ٢٨٨). از این نشریه، ٦ شماره منتشر شده است. همچنین در این دوره اتحادیۀ ناشران، شرکت تعاونی ناشران و کتاب‌فروشان را تأسیس کرد (همانجا). جواد اقبال از ١٣٦٤ ش خود را بازنشسته کرد و کارها را به فرزندانش سپرد. از او ٥ فرزند به نامهای عاطفه، مجید، سعید، فرشید و علی باقی مانده است (اقبال، جواد، ١٩). اکنون مجید اقبال مسئولیت تولید، و سعید اقبال مسئولیت نشر را در انتشارات اقبال بر عهده دارند (اقبال، فرشید، بش‌ ).
مهم‌ترین دورۀ فعالیت انتشارات اقبال در دهه‌های ١٣٢٠، ١٣٣٠ و ١٣٤٠ ش بود که عنوانهای بسیار متنوعی را در حوزه‌های مختلف تاریخ جهان و ایران و مباحث علمی، ادبی و اسلامی منتشر کرد (اقبال، جواد، ١٤٦- ١٦٩). از مهم‌ترین آنها مجموعۀ تاریخ تمدن ویل دورانت است که انتشار آن از ١٣٣٦ ش با همکاری مؤسسۀ انتشارات فرانکلین آغاز شد و در ١٣٥٩ ش به پایان رسید (همو، ١٧٠-١٧٤). انتشارات اقبال بیش از ١٠ عنوان از آثار فارسی حسین کاظم‌زادۀ ایرانشهر را منتشر کرده است (همو، ٢٧٥، ٢٧٧). از دیگر کتابهای مهم انتشارات اقبال تا پیش از انقلاب ١٣٥٧ ش، تاریخ روابط سیاسی انگلیس و ایران، در ٨ جلد، نوشتۀ محمود محمود است (اقبال، فرشید، بش‌ ).
این انتشارات پس از انقلاب همان رویۀ پیشین خود را در نشر دنبال کرده، به نشر عمومی پرداخته، و به نشر تخصصی روی نیاورده است (برای اطلاعات بیشتر در این‌باره، نک‌ : «فهرست ... »، بش‌ ؛ برای اطلاع تفصیلی دربارۀ انتشارات اقبال و تاریخچۀ فعالیتهای خاندان اقبال، نک‌ : اقبال، جواد، سراسر اثر).

مآخذ

«آشنایی با ناشران»، آشنایی با کتاب، تهران، ١٣٥٢ ش، شم‌ ٤؛
اصیلی، سوسن، «کرایه‌دادن کتاب»، کتاب‌فروشی، به ‌کوشش ایرج افشار، تهران، ١٣٨٧ ش؛
اقبال، جواد، یادنامۀ اقبال، تهران، ١٣٨١ ش؛
اقبال، فرشید، نامه به مؤلف (١ / ٨ / ١٣٩٠ ش)؛
پروین، ناصرالدین، «کتاب‌فروشی، روزنامه‌نگاری، روزنامه‌فروشی»، کتاب‌فروشی، به کوشش ایرج افشار، تهران، ١٣٨٣ ش؛
جعفری، عبدالرحیم، «کتاب‌فروشی»، همان؛
رضایی، عبدالعظیم، فرهنگ سه هزار تن از بزرگان و ناموران ایران، تهران، ١٣٨٣ ش؛
رمضان شیرازی، داوود، «اتحادیۀ ناشران و کتاب‌فروشان تهران»، کتاب‌فروشی (نک‌ : پروین)؛
«فهرست کتابهای چاپ اول انتشارات اقبال»، خانۀ کتاب (مل‌ ‌)؛
نیز:

Ketab, www.ketab.ir (acc. May ١٠, ٢٠١٤).
نازی پیران