آزْموده ](a)[āzmūde، حـسـیـن (١٢٨٧- ١٣٧٨ش\ ١٩٠٨-١٩٩٩م)، سپهبد، دادستان دادگاه نظامی دکتر مصدق و رئیس دادرسی ارتش. او از فارغ التحصیلان دانشکدۀ افسری و دانشگاه جنگ بود و در ١٣٠٧ش وارد خدمت ارتش شد (نک‌ : کیهان، شم‌ ٥٣٧٦، ص ١) و تا ١٣٣٠ش در مشاغل مختلف مشغول به خدمت بود (نک‌ : عاقلی،١\ ١٥). در اواخر همان‌سال او و گروهی‌از افسران، سازمان افسران ناسیونالیست (سازمانی طرفدار برخی اصلاحات در ارتش) را بنیان گذاشتند (کاتوزیان، ٢٤٨) و او یکی از اعضای هیئت‌مدیره شد (مصوررحمانی، ١٠٩).

آزموده در ١٣٣٠ش، در سمت معاون اول دادستانی ارتش، درجۀ سرتیپی گرفت، و در همان سال به ریاست ادارۀ مهندسی ارتش منصوب شد(عاقلی، همانجا). پس از کودتای ٢٨ مرداد ١٣٣٢ با ارتقا به درجۀ سرلشکری، به دادستانی ارتش منصوب گردید(بهزادی، ٢\ ٣٩٢)، در بازجویی از دکتر مصدق شرکت مستقیم داشت (نک‌ : کاتوزیان، ٣٥٧) و در محاکمۀ او دادستان بود (نک‌ : مصدق...، ١\ ٤٧-٦٣). در سالهای بعد، دادستانی دادگاههای بسیاری از افسران و رهبران سیاسی نظیر سپهبد قرنی (طلوعی، ٩٣٧)، آیت‌الله کاشانی (خواندنیها، شم‌ ٨١، ص ١٠) و دکتر فاطمی (شیفته، ٣٩٨-٤٠٠) را برعهده داشت. در مهر ١٣٣٨ به درجۀ سپهبدی ارتقا یافت و رئیس دادرسی ارتش شد ( کیهان، شم‌ ٥٣٨١، ص ١٤).
آزموده در ١٧ خرداد ١٣٤٠ به تقاضای خویش و موافقت شاه بازنشسته شد(نک‌ : عاقلی، ١\ ١٦) و در همان روز با انتشار نامه‌ای خود را به منافع و مصالح ملت متعهد اعلام کرد (همو، ١\ ١٥). انتشار این نامه، او را با دولت علی امینی عملاً درگیر، و در ٢٥ خرداد همان سال طی نامۀ دیگری بر ضد دولت اعلام جرم کرد( کیهان، شم‌ ٥٣٨٤، ص ١٧)؛ دولت نیز متقابلاً و احتمالاً هماهنگ با شاه (نک‌ : خواندنیها، شم‌ ٧٩، ص ٢) او را به جرایمی متهم، و در ٣٠ خرداد بازداشت کرد (کیهان، شم‌ ٥٣٨٦، ص ٢٣)، ولی چند هفته بعد آزاد شد (خواندنیها، شم‌ ٨٥، ص ٢). پس از آن در ایام بازنشستگی گاه به عنوان حقوقدان به جلساتی دعوت می‌شد (عاقلی، ١\ ١٦). در آبان ١٣٥٧ هم در جلسه‌ای که از امرای ارتش برای بررسی اوضاع انقلابی کشور تشکیل شد، شرکت کرد (نک‌ : آبادیان، ٣١٢-٣١٣).
آزموده در اواسط بهمن ١٣٥٧ به اروپا رفت (عاقلی، همانجا) و طی سالها اقامت در آنجا، با نشریات سلطنت‌طلبان همکاری کرد (نک‌ : کاتوزیـان، ٣٧٧) تا در ١٣٧٨ش درگذشت (نک‌ : عاقلی، همانجا).
آزموده افسری مطیع دستور فرماندهان خود و عمیقاً در خدمت رژیم سلطنتی بود. مخالفت او با دولت امینی، جز شرکت کردن در بازی سیاسی برای مشروعیت بخشیدن به دولت و نزدیک کردن امینی به جبهۀ ملی، دلیل دیگری نداشت. حضور او در سازمان افسران ناسیونالیست نیز احتمالاً انگیزه‌ای جز تقویت آن سازمان برای مقابله با نفوذ سازمان افسران حزب تودۀ ایران در ارتش نداشته است.

مآخذ

آبادیان، حسین، زندگی‌نامۀ سیاسی دکتر مظفر بقایی، تهران، ١٣٧٧ش؛
بهزادی، علی، شبه‌خاطرات، تهران، ١٣٧٧ش؛
خواندنیها، ٣ تیر ١٣٤٠، س ٢١، شمـ ٧٩؛
همان، ١٠ تیر ١٣٤٠، س ٢١، شمـ ٨١؛
شیفته، نصرالله، زندگی‌نامه و مبارزات سیاسی دکتر سیدحسین فاطمی، تهران، ١٣٦٤ش؛
طلوعی، محمود، بازیگران عصر پهلوی، تهران، ١٣٧٢ش؛
عاقلی، باقر، شرح حال رجال سیاسی و نظامی معاصر ایران، تهران، ١٣٨٠ش؛
کاتوزیان، همایون، مصدق و نبرد قدرت در ایران، ترجمۀ احمد تدین، تهران، ١٣٧٩ش؛
کیهان، ١٧ خرداد ١٣٤٠، شم‌ ٥٣٧٦؛
همان، ٢٣ خرداد ١٣٤٠، شمـ ٥٣٨١؛
همان، ٢٧ خرداد ١٣٤٠، شم‌ ٥٣٨٤؛
همان، ٣٠ خرداد ١٣٤٠، شمـ ٥٣٨٦؛
مصدق در محکمۀ نظامی، به کوشش جلیل بزرگمهر، تهران، ١٣٦٣ش؛
مصور رحمانی، غلامرضا، خاطرات سیاسی، ٢٥ سال در نیروی هوایی ایران، تهران، ١٣٦٤ش.

مسعود کوهستانی‌نژاد