اسعد پـاشا، کاروان‌سرایِ \ kār[e]vān-sarā-ye asˀad- pāšā \ ، اثر برجستۀ معماری در دمشق. این بنا در ١١٦٥-١١٦٧ق/ ١٧٥٢-١٧٥٤م به فرمان اسعد پاشا، والی دمشق، ساخته شد (علبی، ٤٧٧؛ روائع...، ١١٤؛ قاجه، ١٥٨).
کاروان‌سرای اسعد پاشا در یکی از کانونهای دمشق قدیم، در احاطۀ حمام نورالدین، خان‌العمود، سوق‌الورق، اقامتگاه معاویه و خان‌الرز قرار دارد و در روزگاری ساخته شده، که این بخش از بازار بزرگ، مرکز عطاری و بزازی بوده، و نیز وجود کاخ و حمام‌ نورالدین و جامع اموی در نزدیکی‌اش ارزش آن را دو چندان می‌کرده است (جَبّور، ١٣، ١٥؛ ریحاوی، ٦٤).
زمین کاروان‌سرا ٠٠٠،٥ متر مربع مساحت دارد و به شکل مربع است (قاجه، همان‌جا). بخش مرکزی بنا ٩ گنبدِ یکسان با تزیینات خاص دارد (هیلنبرند، ٣٥٥؛ وارن، ٢٣٤؛ ریحاوی، ٦٧). طاقهای سنگیِ زیرین آنها بر ٤ ستون در وسط قرار گرفته، و کناره‌های قاعدۀ گنبدها از ٤ لچکیِ سنگی تشکیل شده است (قاجه، ١٥٩؛ ریحاوی، همان‌جا). در زمین لرزۀ شدیدِ ١١٧٣ق برخی از گنبدها آسیب دیده، و سپس تا اندازه‌ای مرمت شده است (روائع، ریحاوی، همان‌جاها؛ علبی، ٤٧٨).
کاروان‌سرا دارای اتاقها و انبارهایی است که در دو طبقه جای گرفته‌اند. طبقۀ همکف حجر‌ه‌هایی دارد که درها و پنجره‌هایشان رو به فضای مرکزی باز می‌شود (قاجه، همان‌جا؛ ریحاوی، ٦٨). طبقۀ بالا از رواق بلندی مشرف بر فضای ٩ گنبد تشکیل شده، و دارای غرفه‌هایی است (همان‌جا).
دروازۀ اصلی‌ کاروان‌سرا، همانند سطوح درونی بنا، دارای پوشش ابلق (از سنگهای سیاه و سفید) است و از در چوبی بزرگی تشکیل شده، که پیرامون آن با سنگ‌کاری معرق، مقرنس‌کاری، ستونهای توکار تزیینی و طاق‌نما آراسته شده است (وارن، همان‌جا؛ نیز نک‌ : جبور، ١٧-٢٣). ورودی کاروان‌سرا دهلیزی به طول ١٠، و عرض ٤ متر است که سقفی با تزیینات گچی دارد (نک‌ : قاجه، ١٥٨-١٥٩؛ ریحاوی، ٦٦).

مآخذ

جبور، خزامی و ابراهیم عمیری، خان اسعد باشا، دمشق، ١٩٩٦م؛
روائع من العمارة العربیة الاسلامیة فی سوریة، به کوشش حسن کمال و دیگران، دمشق، ١٤٠٧ق/ ١٩٨٧م؛
ریحاوی، عبدالقادر، «خانات مدینة دمشق»، الحولیات الاثریة العربیة السوریة، ١٩٧٥م، ج ٢٥ (١ و ٢)؛
علبی، اکرم حسن، خطط دمشق...، دمشق، ١٤١٠ق/ ١٩٨٩م؛
قاجه، جمعه احمد، موسوعة فن العمارة الاسلامیة، بیروت/ دمشق، ٢٠٠٠م؛
نیز:

Hillenbrand, R., Islamic Architecture…, Edinburgh, ١٩٩٤;
Warren, J., «Syria, Jordan, Israel, Lebanon», Architecture of the Islamic World…, ed. G. Michell, London, ١٩٧٨ (repr. Hong Kong, ١٩٨٧).
زهرا خادم شریعت