آزادی، حِزْب [hezb-e āzādī]، عنوان دو تشکل سیاسی در ایران. احمد قوام (ه‌ م) در ١٣٢٣ش حزبی با این نام تأسیس کرد که روزنامه‌های فرمان (به مدیریت عباس شاهنده) و داریا (به مدیریت حسن ارسنجانی و سردبیری ابراهیم فخرایی) و نشریۀ اصفهان (به مدیریت امیرقلی امینی) به ترتیب ارگانهای این حزب بودند و روزنامه‌های پیروزی، ایران ما و آرمان ملی نیـز از نشـریـات نزدیک به آن محسوب می‌شدند (ساتن، جمـ ؛ نیز: نشریات نام‌برده). ظاهراً با رسیدن قوام به نخست‌وزیری و تشکیل حزب دموکرات ایران در تیر ماه ١٣٢٥ از سوی او، این حزب از میان رفت ( اسناد...، ١/ ٥٠١).
حسن ارسنجانی (ه‌ م) نیز در بهمن ماه ١٣٢٤ تشکل سیاسی دیگری با عنوان حزب آزادی ایجاد کرد. چنان‌که حزب دموکرات با نام قوام بیشتر همراه است، عنوان حزب آزادی نیز بیشتر با نام ارسنجانی پیوند دارد. کسانی چون محمدتقی بهار، محمد پروین گنابادی، ابوالقاسم امینی، رضا آذرخشی، زین‌العابدین کاشانی، علی‌اصغر وزیری، حسن مهری، امیرقلی امینی، محمدرضا آشتیانی‌زاده، سرلشکر محمدحسین فیروز و محمدولی فرمانفرما در تأسیس این حزب مشارکت داشتند (ارسنجانی، ٤٦؛ مهدی‌نیا، ٢٥٥). روزنامۀ داریا ارگان و روزنامۀ اصفهان ناشر افکار این حزب بود (همانجا). با تشکیل حزب دموکرات ایران، حزب آزادی در این حزب ادغام شد و سازمان جوانان حزب آزادی به حزب تودۀ ایران پیوست (ارسنجانی، همانجا؛ کامبخش، ٢٩٤).
نام هر دو حزب آزادی احتمالاً از نام فراکسیون آزادی در مجلس چهاردهم گرفته شده است. این فراکسیون را نمایندگانی از جمله ابوالقاسم امینی و محمدولی فرمانفرما(رئیس فراکسیون) در مجلس، و قوام بیرون از مجلس رهبری می‌کردند (آبراهامیان، ١٨١). ارسنجانی پس از کودتای ٢٨ مرداد ١٣٣٢ درصدد تجدید حیات حزب آزادی برآمد و موفق شد در مرداد ١٣٣٦ این حزب را با نام جمعیت آزادی احیا کند (ارسنجانی، ٨٧، ٣٥٩). محمد شاهکار، کاظم جفرودی و منوچهر تیمورتاش از دیگر اعضای این جمعیت بودند (همو، ٣٥٩). این جمعیت در بهمن ١٣٣٦ در حزب مردم ــ که از سوی امیر اسدالله علم تأسیس شده بود ـ ادغام شد (همانجا).

مآخذ

آبراهـامیـان، یرواند، ایران بین دو انقلاب، از مشروطه تـا انقلاب اسلامی، تهران، ١٣٨٢ش؛
ارسنجانی، نورالدین، دکتر ارسنجانی در آیینۀ زمان، تهران، ١٣٧٩ش؛
اسناد احزاب سیاسی ایران (١٣٢٠-١٣٣٠ش)، به کوشش بهروز طیرانی، تهران، ١٣٧٦ش؛
ساتن، الول و گوئل کهن، شهریور ٢٠ و مطبوعات ایران، پژوهشی در ساختار مطبوعات ایران ١٣٢٠-١٣٢٦، تهران، ١٣٨٠ش؛
کامبخش، عبدالصمد، «حزب تودۀ ایران در مبارزه برای تشکیل جبهۀ واحد ملی و دموکراتیک»، اسناد و دیدگاهها (حزب تودۀ ایران از آغاز پیدایی تا انقلاب بهمن ١٣٥٧)، تهران، ١٣٦٠ش؛
مهدی‌نیا، جعفر، زندگی سیاسی قوام السلطنه، تهران، ١٣٧٠ش.

محسن مدیر شانه‌چی