اَسماء بنتِ ‌عُمَیس \ asmā[ˀ]-bent-e omays\ (د پس از ٤٠ق/ ٦٦٠م)، از زنان صحابی پیامبر (ص).
او به همراه همسرش، جعفر بن ابی‌طالب، اسلام آورد و از این‌رو، جزو نخستین مسلمانان بود (نک‌ : ابن‌اسحاق، ١٤٣؛ ابن‌سعد، ٢٨٠). اسماء در سال هفتم بعثت همراه همسرش به حبشه هجرت کرد (ابن‌هشام، ١/ ٣٤٦). در دوران مهاجرت، سه فرزند به نامهای عبدالله، محمد و عون به دنیا آورد (کلبی، ٣٥٨). در ٧ق همراه دیگر مهاجران، به مدینه بازگشت و در ٨ق همسرش جعفر را در جنگ موته از دست داد. پس از آن، به همسری ابوبکر درآمد و محمد را در سال حجة‌الوداع به دنیا آورد. اسماء به هنگام بیماری پیامبر (ص) نیز بر بالین آن حضرت بود (نک‌ : ابن‌هشام، ٤/ ٣٠٠؛ بلاذری، ٥٤٥). سپس همسر امام علی (ع) شد. گفته شده است که دو فرزند وی، یحیى و عون، حاصل این ازدواج بوده‌اند (نک‌ : ابن‌سعد، ٢٨٠، ٢٨٥؛ بلاذری، ٤٤٧). یحیى در کودکی درگذشت (ابوالفرج، ٢١)، اما از آنجا که دربارۀ عون اختلاف است، بعید نیست که میان او و عون بن جعفر خلطی رخ داده باشد (نک‌ : ابن‌قتیبه، ٢١٠؛ ابن‌عبدالبر، ١٧٨٥؛ قس: طبری، ١٥٤، که به جای عون از محمد یاد کرده است). در منابع شیعی، از اسماء به نیکی یاد شده است، چنان‌که بر پایۀ روایاتی، امامان باقر و صادق (ع) او را ستوده‌اند (نک‌ : کشی، ٦٣-٦٤؛ ابن‌بابویه، ٣٦٣). وی احادیثی نیز از پیامبر (ص) روایت کرده است (واقدی، ٧٦٦؛ حمیدی، ١٥٨؛ مزی، ٢٥٩-٢٦٣).

مآخذ

ابن‌اسحاق، محمد، السیر و المغازی، به‌کوشش سهیل زکار، بیروت، ١٣٩٨ق/ ١٩٧٨م؛
ابن‌بابویه، محمد، الخصال، به‌کوشش علی‌اکبر غفاری، قم، ١٣٦٢ش، ج ٢؛
ابن‌سعد، محمد، الطبقات الکبرى، دارصادر، بیروت، بی‌تا، ج ٨؛
ابن‌عبدالبر، یوسف، الاستیعاب، به‌کوشش علی‌محمد بجاوی، قاهره، ١٣٨٠ق/ ١٩٦٠م، ج ٤؛
ابن‌قتیبه، عبدالله، المعارف، به‌کوشش ثروت عکاشه، قاهره، ١٣٨٨ق/ ١٩٦٩م؛
ابن‌هشام، عبدالملک، السیرة النبویة، به‌کوشش مصطفى سقا و دیگران، قاهره، ١٣٥٥ق/ ١٩٣٦م؛
ابوالفرج اصفهانی، مقاتل الطالبیین، به‌کوشش احمد صقر، قاهره، ١٣٦٨ق/ ١٩٤٩م؛
بلاذری، احمد بن یحیى، انساب الاشراف، به‌کوشش محمد حمیدالله، قاهره، ١٩٥٩م، ج ١؛
حمیدی، عبدالله، المسند، به‌کوشش حبیب الرحمان اعظمی، حیدرآباد دکن، ١٣٨٠-١٣٨٢ق، ج ١؛
طبری، تاریخ، ج ٥؛
کشی، محمد بن عمر، اختیار معرفة الرجال، مشهد، ١٣٤٨ش؛
کلبی، هشام بن محمد، نسب معدوالیمن الکبیر، به‌کوشش ناجی حسن، بیروت، ١٤٠٨ق/ ١٩٨٨م، ج ١؛
مزی، یوسف بن عبدالرحمٰن، تحفة الاشراف المعرفة الاطراف، بمبئی، ١٤٠٠ق/ ١٩٨٠م، ج ١١؛
واقدی، محمد بن عمر، المغازی، به‌کوشش مارسدن جونز، لندن، ١٩٦٦م، ج ٢.

حسن یوسفی اشکوری (دبا)