اِستِفـانوسِ آرلانـدی \ [e]stefānus-e ārlāndi\ ، نـیـز استفانِ آرلاندی (آرنالدی)، مترجم از عربی به لاتین و پزشک و اخترشناس اهل بارسلونا که در ربع نخست سدۀ ١٤م در دانشگاه مونپُلیه برآمد. در اسناد مربوط به رویدادهای سال ١٣١٩م این دانشگاه، از فردی به نام «استاد استفانوس آرلاندی» به‌عنوان نایب‌رئیس دانشگاه در ١٣١٩م یاد می‌شود که باید همین مترجم باشد (نک‌ : ثورندایک، «دست‌نوشته‌ها...»، ٨٩). پیِر پانسیه این نام را تصحیف نام استفانوس آرنالدی می‌داند که گای، اهل شولیا، و والِسکوسِ تارانتایی بارها به آثار پزشکی وی استناد کرده‌اند (pp. ٩-١٠؛ ثورندایک، همان‌جا). به‌گفتۀ گای، استفانوس چشم‌درد یوهانس بیست و دوم (پاپ از ١٣١٦ تا ١٣٣٤م) را درمان کرد (همان‌جا). اشتاین‌اشنایدِر نیز آرلاندی را صورت درست دانسته، و ترجمه‌های او را ذیل این نام یاد کرده است (no. ١١٢). اگرچه پدرِ استفان آرنُلد نام داشته است، و این، احتمالِ درستی صورت آرنالدی (یا آرنُلدی) را تقویت می‌کند، ثورندایک با توجه به اینکه در اسناد مونپلیه و همۀ دست‌نویسهای آثار استفان در مجموعۀ پالاتین و نیز دست‌نویس یادشده توسط وُلفِنبوتِل، همواره نسبت آرلاندی آمده، دیدگاه آنان را نپذیرفته است (همان، ٩٠؛ نیز سارتن، «مقدمه...»، ٤٢٦). زوتهوف به احتمال یکی بودن جراحی به نام استفانوس آلدبالدی، اهل مونپلیه، که نامش در دست‌نویسی لاتین ذکرشده، و «اتِیِن (استفان) آرلاندی» اشاره کرده است (pp. ١٩١-١٩٨؛ نیز نک‌ : سارتن، «بیست و هشتمین...»، ٤٨٢) و به‌نظر مارینی نیز استفانوس همان آرنالدوسِ کاتوسیویی، اهل اسقف‌نشین کاهورس، است که در ١٣٤٠م از پاپ بِنِدیکت دوازدهم مبلغی دریافت کرد (ثورندایک، همان، ٨٩-٩٠).

آثـار

١. ترجمۀ کتاب العمل بالکرة النجومیة قسطا بن لوقای بعلبکی به لاتین که معمولاً سال ترجمۀ آن را ١٣٠١م می‌دانند (ثورندایک، «رصدها...»، ٢٠٣، «دست‌نوشته‌ها»، ٩٠؛ سارتن، «مقدمه»، همان‌جا)، اما در برخی دست‌نویسها، تاریخ ١٣٠٣م نیز ذکر شده است (اشتاین‌اشنایدر، همان‌جا). سارتن (همان‌جا) عنوان عربی را العمل بالکرة الفلکیة آورده است، که با ضبط ابن‌ندیم (ص ٢٩٥) یکی نیست.
٢. ترجمۀ اثری دیگر از قسطا بن لوقا در پزشکی با عنوان لاتینِ «دیِتاریوم» (= رژیم، در عربی: تدبیر؛ نک‌ : اشتاین‌اشنایدر، ثورندایک، «دست‌نوشته‌ها»، سارتن، همان‌جاها) که احتمالاً ترجمۀ تدبیر الابدان فی سفر الحج قسطا بن لوقا است که ابن ابی اصیبعه از آن یاد می‌کند (ص ٢٤٥). سارتن احتمال تألیفی بودن این اثر را نیز مردود نشمرده است (همان‌جا). او همچنین شرحی بر «پادزهرها»، اثر معروف نیکُلایِ سالِرنویی، نوشت (برای آثار دیگر، نک‌ : همان‌جا).

مآخذ

ابن ابی اصیبعه، احمد، عیون الانباء فی طبقات الاطباء، به‌کوشش آوگوست مولر، قاهره، ١٢٩٩ق/ ١٨٨٢م، ج ١؛
ابن‌ندیم، محمد، الفهرست، به‌کوشش گوستاو فلوگل، لایپزیگ، ١٨٧١م؛
نیز:

Pansier, P., «Les maîtres de la faculté de médecine de Montpellier au moyen âge», Janus, ١٩٠٥, vol. X;
Sarton, G., Introduction to the History of Science, Baltimore, ١٩٢٧-١٩٤٧, vol. III;
id., «Twenty-Eighth Critical Bibliography of the History and Philosophy of Science and of the History of Civilization», Isis, ١٩٣٠, vol. XIV, no. ٢;
Steinschneider, M., «Die europäischen Übersetzungen aus dem arabischen bis Mitte des ١٧. Jahrhunderts, A) Schriften bekannter Übersetzter», Sitzungsberichten der Kaiserlichen Akademie der Wissenschaften in Wien, philosophisch-historische Klasse, ١٩٠٤, vol. CXLIX, no. ٤;
Sudhoff, K., «Über eine provençalische Chirurgie eines Stephanus "Aldebaldi" aus Montpellier um ١٣٤٠-٥٠», Janus, ١٩٢٩, vol. XXXIII;
Thorndike, L., «Astronomical Observations at Paris from ١٣١٢ to ١٣١٥», Isis, ١٩٤٨, vol. XXXVIII, nos. ٣/ ٤;
id., «Vatican Latin Manuscripts in the History of Science and Medicine», ibid., ١٩٢٩, vol. XIII, no. ١.
یونس کرامتی