اعظم‌گره \aʾzam-garh\، شهری در غرب ایالت اوتارپرادش و از کانونهای فرهنگی مسلمانان در شمال هند. این شهر در کنار رودخانۀ تونز، از شاخه‌های رودخانۀ گهاگهارا، و در °٢٦ و ´٥ عرض شمالی، و °٨٣ و ´١٢ طول شرقی قرار دارد. اعظم‌گره را از ٣ جهت رودخانه احاطه کرده، و از این‌رو، از سیل آسیبهای بسیاری دیـده است (EI٢، ذیـل «اعظم‌گره»؛ نک‌ : بریتانیکا، ذیل «اعظم‌گره»). آب‌وهوای اعظم‌گره معتدل است. ریزش سالیانۀ باران در این شهر بین ٧ / ٦٣ سانتی‌متر در خشک‌ترین ماه سال تا ٥ / ١٦٠ سانتی‌متر در پرباران‌ترین ماه سال متغیر است («اطلس ... »، ١٣١, ١٥٢؛ بریتانیکا، همانجا).
اعظم‌گره در ١٠٧٦ ق / ١٦٦٥ م توسط محمداعظم ‌خان، از راجپوتهای شمال هند، ساخته شد؛ از این‌رو، به‌نام وی اعظم‌گره نامیده شد (اشرف‌الحق، ٢٠٢؛ استوری، ٧٠٣؛ بریتانیکا، همانجا). این‌ شهر همیشه در معرض هجوم حاکمان اوده و قاضی‌پور بود. در نتیجۀ این حملات، راجپوت اعظم‌گره در ١١٨٥ ق / ١٧٧١ م سرنگون شد و شهر اعظم‌گره را نواب اوده تصرف کرد («تاریخ ... »، IX / ١٠٠-١٠١؛ EI٢، همانجا). اعظم‌گره را در ١٢١٦ ق / ١٨٠١ م نیروهای بریتانیایی اشغال کردند. این شهر در جریان شورش ١٨٥٧ م به‌شدت آسیب دید (رضوی، II / ٧٨؛ اشرف‌الحق، ٢٠٠-٢٠٢؛ بال، I / ٢٠٧-٢٠٩).
اعظم‌گره در ناحیه‌ای پرآب و حاصلخیز واقع شده است. از مهم‌ترین محصولات کشاورزی این شهر می‌توان گندم، برنج و نیشکر را نام برد. نساجی و تولید مواد غذایی از صنایع این شهر به شمار می‌روند («اطلس»، ١٦١-١٦٣, ١٧١-١٧٢).
اعظم‌گره از مراکز درگیری هندوها و مسلمانان ایالت اوتارپرادش هند و از مراکز فرهنگی مسلمانان است (جمشیدی، ٢٢٢؛ برجس، ٤٢٨). شبلی ‌نعمانی و حیدر محمودآبادی از مسلمانان نامی این شهر هستند («مسلمانان ... »، II / ٩٥؛ رضوی، II / ١٥٣). شبلی‌ نعمانی دارالمصنفین، یا آکادمی شبلی، را با اندیشۀ گسترش فرهنگ و علوم انسانی در اعظم‌گره تأسیس کرد. این مرکز دارای یک کتابخانۀ بزرگ و مرکز نشر است. نشریۀ اردوزبان معارف را این مرکز در اعظم‌گره منتشر می‌کند (اسمیث، ٤٣, ٦١؛ شیمل، ٢٠٤؛ خان، ٣٨-٣٩). قلعۀ اعظم ‌خان و معبدی مربوط به سدۀ ١٢ ق / ١٨ م از آثار تاریخی اعظم‌گره به‌شمار می‌آیند (EI٢).
جمع‌ ‌(برآورد ٢٠٠٨ م): ٩٨٩‘ ١٠٣ تن.

مآخذ

جمشیـدی بروجردی، محمدتقـی، علل ریشه‌ای درگیریهای مسلمانان و هندوها، تهران، ١٣٧٢ ش؛
خان، حافظ بابر، بر صغیر پاک و هندکی سیاست میں علماء کاکردار، اسلام‌آباد، ١٩٨٥ م؛
نیز:

Ashraful Hukk, M., A Descriptive Catalogue of the Arabic and Persian Manuscripts, Hertford, ١٩٢٥;
An Atlas of India, Delhi, ١٩٩٠;
Ball, Ch., The History of Indian Mutiny, New Delhi, ١٩٨١;
Britannica, ١٩٧٨;
Burgess, J., The Chronology of Indian History, Delhi, ١٩٧٥;
A Comprehensive History of India, New Delhi, ١٩٧٨;
EI٢;
Muslims in India, New Delhi, ١٩٨٣;
Rizvi, A. A., A Socio – intellecetual History of the ĪsnāʾAsharī Shīʾīs in India, Canberra, ١٩٨٦;
Schimmel, A., Islam in the Indian Subcontinent, Leiden, ١٩٨٠;
Smith, W. C., Modern Islam In India, London, ١٩٤٦;
Storey, C. A., Persian Literature, London, ١٩٢٧.
مجید سمیعی (دبا)