این شهرستان از شمال‌ به‌ شهرستان‌ تهران‌، از جنوب‌ به‌ شهرستان‌ ری، از غرب‌ به‌ شهرستان‌ كرج‌ (در استان جدید البرز) و از شرق‌ به‌ شهرستان‌ ورامين‌ محدود است‌ (نک‌ : سالنامۀ ... ، ٨؛ سرشماری... مهرماه ١٣٦٥، ١٠؛ فرهنگ‌ جغرافيايی‌ آباديهای...، ٢٠). شهرستان‌ اسلام‌شهر از ٢ بخش‌ (مركزی‌ و چهاردانگه)، ٤ دهستان‌ و ٢ شهر تشكيل‌ شده‌ است‌. شهر اسلام‌شهر مركز اين‌ شهرستان‌ است ( نشریۀ...؛ آمارنامۀ‌...، ٤).
شهرستان‌ اسلام‌شهر با آب‌وهوایی‌ خشك،‌ در پهنه‌ای‌ دشتی‌ قرارگرفته‌ است و شاخه‌ای‌ از رودخانۀ كرج‌ مهم‌ترین‌ منبع‌ آب‌ جاری‌ آن به‌شمار‌ می‌آمد ( فرهنگ‌ جغرافیایی‌ آبادیهای، همان‌جا)، تا اینکه با ساخت سد كرج‌، روستاهای‌ آن‌ از آب‌ كشاورزی‌ محروم‌ ماندند (حبیبی‌، ٦٥-٦٦). امروزه‌، آب‌ مورد نیاز آنجا از چاه‌ عمیق‌ تأمین‌ می‌شود ( فرهنگ‌ جغرافیایی‌ آبادیهای، همان‌جا).
نـاحیۀ اسـلام‌شهـر در ١٣٤٥ش متشكـل‌ از ١٠ آبـادی‌ ــ بـه مركزیت قاسم‌آباد شاهـی‌ ــ بود كه‌ جمعاً حدود هزار تن (حدود ٢٠٠ خانوار) را در خود جای داده‌ بودند (حبیبی‌، ٦٥). در ١٣٥٥ش‌ آبادیهای‌ این‌ ناحیه‌ با ٢٩ کانون جمعیتی، به‌عنوان یک مجموعۀ زیستی به نام شادشهر شناخته شد. در این‌ زمان‌، اگرچه‌ كانونهای‌ این‌ مجموعه‌ دارای‌ قطعه‌بندی‌ شهری‌ بودند، اما به‌جز قاسم‌آباد، به‌عنوان‌ شهر شناخته‌ نشدند. درواقع، این کانونها پذیرای‌ مهاجرانی‌ روستایی‌ بودند كه‌ نیروی‌ كار سادۀ كارخانه‌های‌ پیرامونی‌ به‌شمار می‌آمدند (همو، ٦٦-٦٧). در دورۀ بعد، جمعیت‌ این‌ ناحیه‌ با رشدی‌ شتابان‌ افزایش‌ یافت‌ و در ١٣٨٥ش به ٨٦٤،٤٤٨ تن (٠٢٥‘١١٤ خانوار) رسید (درگاه...).

شهر اسلام‌شهر

این‌ شهر در گذشته‌ روستایی‌ بیش‌ نبود و قاسم‌آباد شاهی‌ نام‌ داشت ( فرهنگ جغرافیایی آبادیهای، همان‌جا؛ سرشماری ... ١٣٦٥ش، ١٤). اسلام‌شهر با ٩٩٢ متر ارتفاع از سطح دریا، در ´٣٠ °٣٥ عرض شمالی و ´٢١ °٥١ طول‌ شرقی جغرافیایی‌ ( فرهنگ‌ جغرافیایی‌ آبادیهای، ٢٥٢)، و ٢٤ كیلومتری‌ غرب‌ شهر ری‌ قرار گرفته‌ است‌ ( فرهنگ‌ جغرافیایی‌ ایران‌، ١٥٦).
جمعیت‌ اسلام‌شهر‌ در ١٣٢٨ش،‌ ٥٨٣ تن بود كه‌ بیشتر به‌ زراعت‌ غلات‌، صیفی‌، چغندرقند و میوه‌ می‌پرداختند (همان‌جا). سرشماری‌ ١٣٣٥ش‌ نشان‌دهندۀ كاهش‌ جمعیت‌ این‌ آبادی‌ به ٤٨١ تن بود ( گزارش‌...، ٥). رشد ناگهانی‌ و شتابان‌ جمعیت‌ این‌ شهر به گسترش‌ بی‌رویۀ شهر تهران‌، مهاجرتهای‌ روستایی‌ پس‌ از دگرگونیهای‌ دهۀ ١٣٤٠ش و نیز قرار گرفتن‌ آن‌ در محورهای‌ ارتباطی‌ و میان واحدهای‌ صنعتی‌ پیرامون‌ تهران، باز می‌گردد (حبیبی‌، ٦٣-٦٧). بدین‌سان‌، این شهر كه‌ در آن‌ زمان،‌ هنوز قاسم‌آباد نامیده‌ می‌شد، از ١٣٥٥ش‌ رسماً به‌عنوان‌ شهر شناخته‌ شد (سرشماری... آبان‌ماه ١٣٥٥، ص ١/ ل)‌. از آن پس،‌ روند رشد شهر‌ با شتابی‌ بیشتر ادامه‌ یافت،‌ به‌گونه‌ای که جمعیت آن در ١٣٨٥ش به ٣٨٩،٣٥٧ تن رسید (درگاه).

مآخذ

آمارنامۀ استان‌ تهران‌ (١٣٧١ش)‌، سازمان‌ برنامه‌ و بودجۀ استان‌ تهران‌، تهران‌، ١٣٧٣ش‌؛
حبیبی‌، محسن‌، «اسلام‌ شهر، یك‌ مجموعۀ زیستی‌ كامل‌ یا یك‌ مجموعۀ زیستی‌ تركیبی‌؟»، گفتگو، تهران‌، ١٣٧٢ش‌، شم‌ ‌١؛
درگاه ملی آمار؛
سالنامۀ آماری کشور (١٣٧٣ش)، مرکز آمار ایران، تهران، ١٣٧٤ش؛
سرشماری‌ عمومی‌ نفوس‌ و مسكن آبان‌ماه ١٣٥٥ش: استان‌ مركزی‌، مركز آمار ایران‌، تهران‌، ١٣٥٩ش‌؛
سرشماری‌ عمومی‌ نفوس‌ و مسكن‌ ١٣٦٥ش: نتایج‌ مقدماتی‌ شهرهای‌ كشور، مركز آمار ایران‌، تهران‌، ١٣٦٥ش‌؛
سرشماری عمومی نفوس و مسکن مهرماه ١٣٦٥: فرهنگ آبادیهای کشور: شهرستان تهران، مركز آمار ایران‌، تهران‌، ١٣٦٨ش‌؛
فرهنگ‌ جغرافیایی‌ آبادیهای‌ كشور‌ (اسلام‌شهر)، سازمان‌ جغرافیایی‌ نیروهای‌ مسلح‌، تهران‌، ١٣٧٠ش‌، ج‌ ٣٨؛
فرهنگ‌ جغرافیایی‌ ایران‌ (آبادیها)، استان‌ مركزی‌، دایرۀ جغرافیایی‌ ستاد ارتش‌، تهران‌، ١٣٢٨ش، ج ١‌؛
گزارش‌ مشروح‌ حوزۀ سرشماری‌: تهران‌، وزارت‌ كشور، تهران‌، ١٣٣٧ش‌؛
نشریۀ عناصر و واحدهای تقسیمات کشوری، نسخۀ دیجیتال، وزارت کشور، تهران، مهر ١٣٨٨.

عباس‌ سعیدی (دبا)