اُستادُ‌الدّار \ ostād-od-dār\ ، عنوان برخی از منصب‌داران بزرگ دربار خلفا، سلاطین و امیران مسلمان که وظایف و حوزۀ اقتدارشان متغیر بود و گاه به وزارت، امارت و سلطنت نیز می‌رسیدند.
استادالدار واژه‌ای است فارسی ـ عربی، مرکب از «استاد»، به‌معنی رئیس و بزرگ، و «دار»، به معنی خانه. در فارسی، «استاد‌سرای» به همین معنی به کار رفته است (نک‌ : محمد بن منور، ٣٥٨-٣٥٩). به درستی دانسته نیست که این منصب از چه وقتی پدید آمده است، اما می‌توان گفت که از زمان خلفای عباسی وجود داشته است. این سمت در عصر عباسی به‌مثابۀ رئیس دربار خلفا بود (ابن‌تغری‌بردی، ٥/ ٢٦٧؛ قس: ابن‌ایاس، ١(١)/ ٣١٠؛ ابن‌اثیر، التاریخ الباهر، ٥١-٥٢؛ همو، الکامل، ٣٢٦؛ ابوعلی مسکویه، ١٩٦-١٩٧). سلاطین ایران و عراق و آسیای صغیر نیز استاد‌دارانی داشتند. در روزگار امیران آل زنگی و ایوبیان نفوذ استاد‌داران افزایش یافت و استاد‌داران عصر ایوبیان از شهرت فراوانی برخوردار شدند (کائن، ٢٢٣؛ ابن‌واصل، ٢٠٢؛ ابن‌دواداری، ٤٥).
در عصر ممالیک، استادداران قدرت بی‌سابقه و سلسله مراتبی به دست آوردند و حتى در زمرۀ صاحب‌منصبان لشکری یا «ارباب سیوف» بودند که در سلسله‌مراتب «دهه»، «صده» و «هزاره» درجه‌بندی می‌شدند (ابن‌ایاس، ١(١)/ ٣٣٥، ٥٨٥؛ قلقشندی، ٤/ ٢٠، ٦٠). در این روزگار، استادداران گاه در زمرۀ «ارباب قلم» یا «دیوانیان» محسوب می‌شدند (قلقشندی، ٤/ ٥٣، ١١/ ١٥٦). اینان رقیب وزیران بودند و حتى گاه بر آنان برتری می‌یافتند، به‌گونه‌ای که مجازات وزیران معزول بر‌عهدۀ آنان نهاده می‌شد (مقریزی، چ بولاق، ٢٢٢؛ نیز نک‌ : ایالن، «مطالعاتی...»، ٦١-٦٢؛ قلقشندی، ١١/ ١٥٣-١٥٦؛ ابن‌تغری‌بردی، ١٣/ ٥٨). استاد‌دار گاه رئیس «دیوان مفرد» بود که وظیفۀ اصلی آن پرداخت مقرری ممالیک سلطانی بود (قلقشندی، ٣/ ٤٥٣؛ مقریزی، چ قاهره، ٥٤؛ ایالن، «پرداخت...»، ٢٨٣-٢٨٤). از گفتۀ مورخان چنین بر‌می‌آید که استاد‌دارِ سلطان، بزرگِ استاد‌داران بود که او را «استاددار ‌العالیه» می‌نامیدند (ابن‌تغری‌بردی، ١٣/ ٢٠٥). استادداران گاه به مأموریتهای جنگی و گاه به حکومتهای ایالتی منصوب می‌شدند، یا به نیابت سلطنت می‌رسیدند (عینی، ١٨٥؛ ابن‌دواداری، ٣٦٩-٣٧٠). در سلسله‌مراتب استاددارای به‌جز استاددار ‌العالیه، می‌توان استاددار ا‌لصحبه (رئیس مطبخ و طعام سلطان)، استاددار املاک (رئیس دیوان املاک) و استاددار خاص‌الخاص (متولی پوشش خانۀ کعبه) را بر شمرد. بانوان بزرگ دربار نیز استاددارانی مخصوص داشتند. (ابن ایاس، ١(٢)/ ٣٥٦-٣٥٧، ٤٩٠، ٥١٩، ٥٢٠؛ قلقشندی، ٣/ ٤٨١، ٥١٦، ٤/ ٢١).

مآخذ

ابن‌اثیر، علی، التاریخ الباهر، به‌کوشش عبد‌القادر احمد طلیمات، دارالکتب الحدیثة، قاهره، بی‌تا؛
همو، الکامل، ج ١٠؛
ابن‌ایاس، محمد، بدائع الزهور فی وقایع الدهور، به‌کوشش محمد مصطفى، قاهره، ١٤٠٢-١٤٠٤ق؛
ابن‌تغری‌بردی، یوسف، النجوم الزاهرة فی محاسن مصر و القاهره، قاهره، ١٣٨٣ق/ ١٩٦٣ بب‌ ؛
ابن‌دواداری، ابوبکر، کنز ‌الدرر، به‌کوشش اولریش هارمان، قاهره، ١٣٩١ق/ ١٩٧١م، ج ٨؛
ابوعلی مسکویه، احمد، تجارب الامم، به‌کوشش هنری فردریک آمدروز، قاهره، ١٣٣٢-١٣٣٤ق/ ١٩١٤-١٩١٦م، ج ٢؛
ابن‌واصل، محمد، مفرج الکروب، به‌کوشش جمال‌الدین شیال، قاهره، ١٩٦٠م، ج ٣؛
عینی، محمود بن احمد، عقد الجمان، به‌کوشش محمد محمد ‌امین، قاهره، ١٤٠٨ق/ ١٩٨٨م، ج ٢؛
قلقشندی، احمد بن علی، صبح ‌الاعشى فی صناعة الانشا، قاهره، ١٣٨٣ق/ ١٩٦٣م؛
محمد بن منور، اسرار التوحید، به‌کوشش محمد‌رضا شفیعی کدکنی، تهران، ١٣٦٦ش، ج ١؛
مقریزی، احمد بن علی، الخطط، بولاق، ١٢٧٠ق، ج ٢؛
همو، همان، به‌کوشش گاستون ویت، قاهره، ١٩١١-١٩٢٢، ج ١(٢)؛
نیز:

Ayalon, D., «Payment in Mamluk Military Society», Journal of Economic and Social History of the Orient, Leiden, ١٩٥٨, vol. I;
id., «Studies on the Structure of the Mamluk Army», BSOAS, ١٩٥٣-١٩٥٤, vols. XV-XVI;
Cahen, C., Pre-Ottoman Turkey, tr. J. Jones-Williams, London, ١٩٦٨.
صادق سجادی (دبا)