افراسیاب، خاندان \xāndān-e afrāsiyāb\، دودمانی که ٣ تن از آنان میان سالهای ١٠٠٥- ١٠٧٧ ق / ١٥٩٧-١٦٦٦ م بر بصره و پیرامون آن حکومت کردند:
١. افراسیاب ‌پاشا (حک‌ ١٠٠٥-١٠٣٤ ق / ١٥٩٧- ١٦٢٥ م). خاستگاه و نسب وی به درستی دانسته نیست. برخی بر اساس نسبت دیری او گفته‌اند که از حوالی رود دیر در شمال بصره برخاسته است و برخی دیگر، وی را به سلجوقیان منتسب دانسته‌اند. افراسیاب زمانی با سمت دبیر لشکر در خدمت حاکم عثمانی بصره به نام علی‌ پاشا بود (عزاوی، ٤ / ١٣٩-١٤٠؛ لانگریگ، ١٠٠). علی ‌پاشا به‌سبب کشمکشهای پیوسته با ساکنان عرب بصره، که با دولت عثمانی به دشمنی برخاسته بودند، در ١٠٠٥ ق / ١٥٩٧ م حکومت خود را به «شرط اطاعت»، از دولت عثمانی به افراسیاب فروخت (تاورنیه، ٢٢٩؛ عزاوی، ٤ / ١٣٩).
افراسیاب که خود را تابع خلافت عثمانی می‌دانست، فرمان شاه‌ عباس صفوی را مبنی بر عدم همکاری با پرتغالیها برنمی‌تافت، اما قبل از آنکه به‌دستور شاه‌ صفوی مورد حملۀ امام قلی‌خان، حاکم فارس، قرار گیرد، درگذشت و فرزندش علی، جانشین او گردید (خال، ٥؛ لانگریگ، ١٠٣-١٠٤).
٢. علی ‌پاشا (حک‌ ١٠٣٤-١٠٦٢ ق / ١٦٢٥-١٦٥٢ م). او در برابر سپاه صفوی از سلطان عثمانی یاری خواست (همو، ١٠٤)، ولی به‌نظر می‌رسد که چنین کمکی نه از عثمانیها، بلکه از سوی پرتغالیها و اشراف بصره به وی رسید. امام قلی‌خان در مقابله با نیروهای متحد بصره کاری از پیش نبرد و نیز گویا به‌سبب گرفتاریهایی که در شیراز پیش آمد، از بصره عقب نشست (عزاوی، ٥ / ٩٥؛ لانگریگ، همانجا).
در ١٠٣٨ ق / ١٦٢٩ م امام قلی‌خان بار دیگر به بصره هجوم برد و امیر بصره این بار با تدبیر نظامی ماهرانه‌ای نیروهای صفوی را از ورود به شهر بازداشت. مقارن این ایام، شاه‌ عباس درگذشت و نیروهای ایرانی از کنارۀ بصره برخاستند (تاورنیه، ٢٣٠؛ خال، ٧- ٨).
علی‌ پاشا از ایـن پس تا پایان فرمانروایی ــ که بـا جنگهای ایران و عثمانی برای تصرف بغداد مقارن بود ــ به استقلال، بر بصره فرمان راند. این دوره، عصر شکوفایی اقتصادی و فرهنگی تاریخ خاندان افراسیاب به ‌شمار می‌آید (تاورنیه، ٢٣٠-٢٣١).
٣. حسین پاشا (حک‌ ١٠٦٢- ١٠٧٨ ق / ١٦٥٢-١٦٦٧ م). وی از خصلتهای پسندیدۀ پدرش بی‌بهره بود و سرانجام در ١٠٧٧ ق / ١٦٦٦ م توسط سلطان عثمانی برکنار شد و به این ترتیب فرمانروایی خاندان افراسیاب در بصره به سر رسید.

مآخذ

تاورنیه، ژان‌باتیست، سفرنامه، ترجمۀ ابوتراب نوری، به‌ کوشش حمید شیرانی، تهران، کتابخانۀ سنایی؛
خال، محمد، تاریخ الامارة الافراسیابیة، بغداد، ١٣٨٠ ق؛
عزاوی، عباس، تاریخ العراق بین احتلالین، بغداد، ١٣٧٢ ق / ١٩٥٣ م؛
نیز:

Longrigg, S. H., Four Centuries of Modern Iraq, Beirut, ١٩٦٨.
مهرداد قدرت‌دیزجی (دبا)