اُرْدیبِهِشْت [ordībehešt]، دومین امشاسپند از٦ امشاسپند، و یکی از بزرگ‌ترین امشاسپندان آیین زردشت. فرشته‌ای که در جهان خاکی نگهبان درستی،پرهیزگاری، پارسایی،تقوا،پاکی، نظم و سرانجام‌اخلاق به‌معنای عام کلمه است. همین مفهوم‌است که از آن در دین‌مزدیسنا،پندار نیک،گفتار نیک و کردار نیک برداشت شده است (بارتولمه، ٢٢٩-٢٣٨). اردیبهشت از ترکیب واژۀ اَشه (اَرْته)، یعنی راستی و فضیلت، و صفت عالی و هیشته (بهترین، بهشت)،ساخته شده‌است که برروی‌هم بهترین‌راستی معنا می‌دهد.
اردیبهشت بیشتر از هر امشاسپندی بر زبان زردشت جاری می‌شود. زردشت در گاهان اردیبهشت را می‌ستاید، و برای نگهبانی از روان، به همراهی منش نیک، با آگاهی می‌گوید که با همۀ توش و توان خواهد کوشید، تا دین اشه (راستی) آموخته شود ( گاتها، یسن ٢٨، بندهای ٣-٤).
هنگامی که اهوره‌مزدا به ستارگان گردش می‌دهد و به ماه افزایش و کاستی، اردیبهشت است که حضور دارد (همان، یسن ٤٤، بند ٣) و به میانجیگری اردیبهشت است که اهوره‌مزدا در آفرینش جهان نخستین، گیاهان را می‌رویاند (همان، یسن ٤٨، بند ٦). در حکایت تولد زردشت، بهمن و اردیبهشت، هر دو در کنار اهوره‌مزدا قرار دارند («دینکرد»، فصل ٢، بندهای ١٧، ١٨، ٢٥)، نقش اردیبهشت در تولد زردشت و پس از رسیدن به پیامبری، در گرویدن گشتاسپ به او، از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است (همانجا، فصل ٤، بندهای ٨٥-٨٦).
بیرونی اردیبهشت را به عربی «الصدق خیر» ترجمه کرده است (ص ٢١٩). با اینکه بهمن نخستین امشاسپند آیین زردشت است، در سراسر اوستا، اردیبهشت جایگاه برتری دارد و بیشتر، به صورت، زیباترین امشاسپند، ستایش می‌شود («یشتها...»، اشتادیشت، بند ٨؛ ٢٨، گاتها، یسن بند ٩، نیز یسن ٢٩، بند ١٠). اهوره‌مزدا با این امشاسپند مجموع صفات ثبوتیۀ خود را متجلی می‌سازد و به این اعتبار، اردیبهشت اوج برداشت ایرانیان باستان از اهوره‌مزدا و نیروی برتر ماوراءالطبیعه است. اهوره‌مزدا با فعلیت و سببیت اردیبهشت است که بر اریکۀ اهورایی تکیه می‌زند (نک‌ : نیبرگ، ٣١١). بنا بر بندهش، اردیبهشت پس از هرمزد و بهمن، سومین نیروی بازدارندۀ نیروی اهریمن است که آفرینش مادی آتش با اوست (ص ٤٩). اردیبهشت در نقش فرشتۀ آتش نیز، مانند خود آتش، مطهر و مظهر پاکی است (نک‌ : گاتها، یسن، ٤٣، بند ٤؛ بندهش، ١١٢؛ شایست ناشایست، ٢١٠، ٢١٣). نقش اردیبهشت در اندامهای انسانی نیز جالب توجه است. در حالی که جان و هوش و بوی از آن هرمزد است و گوشت از آن بهمن، رگ و پی از آن اردیبهشت است (بندهش، ١٢٦). اردیبهشت نیز مانند امشاسپندان دیگر گلی از آن خود دارد و آن گلِ معطر و دارویی مرزنگوش است (همانجا، ٨٨).

مآخذ

بندهش، ترجمۀ مهرداد بهار،تهران،١٣٦٩ش؛
بیرونی،ابوریحان، الآثارالباقیة، به‌کوشش زاخاو، لایپزیگ، ١٩٢٣م؛
شایست ناشایست،آوانویسی و ترجمۀ کتایون مزداپور، تهران، ١٣٦٩ش؛
گاتها، ترجمۀ ابراهیم پورداود، بمبئی، ١٩٥٢م؛
نیز:

Bartholomae, Ch., Altiranisches Wörterbuch, Berlin, ١٩٦١;
«Dinkard», Pahlavi Taxts, tr. E. W. West, Part V, The Sacred Books of the East, Oxford, ١٨٩٧, vol. XLVII;
Nyberg, H. S., Die Religionen des alten Iran, Osnabrück, ١٩٦٦;
Die Yäšt’s des Awesta, tr. H. Lommel, Göttingen, ١٩٢٧.
پرویز رجبی