افشار‌طوس \afšār tūs\، محمود (سرلشکر) (١٢٨٥- ١٣٣٢ ش / ١٩٠٦-١٩٥٣ م)، فرماندار نظامی تهران و رئیس کل شهربانی در حکومت دکتر محمد مصدق (١٣٣١-١٣٣٢ ش).
وی در تهران متولد، و پس از اتمام دانشکدۀ افسری در ١٣٠٨ ش (عاقلی، ١ / ١٥٤) با درجۀ ستوان دومی، در پادگان باغشاه تهران به خدمت مشغول شد (نک‌ : سیف‌زاده، ٢٢). در ١٣١٣ ش به ادارۀ املاک سلطنتی در شمال کشور انتقال یافت (عاقلی، همانجا) و طی ٧ سال خدمت در این اداره، با رویه‌ای خشن به انجام وظیفه پرداخت (همانجا). در شهریور ١٣٢٠ به تهران بازگشت (سیف‌زاده، همانجا) و در ١٣٢٣ ش به فرماندهی پادگان اصفهان منصوب شد و در آن شهر به مبارزه با نیروهای چپ‌گرا پرداخت. در همان سال به تهران منتقل، و به مأموریتهایی در همدان و کرمانشاه فرستاده شد. در ١٣٢٤ ش به رکن سوم ستاد ارتش انتقال یافت و چندی بعد ریاست ادارۀ دروس دانشکدۀ افسری به او واگذار گردید (همانجا). در ١٣٣٠ ش درجۀ سرتیپی گرفت (عاقلی، همانجا) و در اواخر همان سال همراه با گروهی از افسران، سازمان افسران ناسیونالیست (ه‌ م، بعدها: سازمان گروه ملی) را تشکیل داد و نقشی محوری در آن سازمان ایفا کرد (نک‌ : کاتوزیان، ٢٤٨). ازجمله هدفهای این سازمان، انتزاع فرماندهی نیروهای مسلح کشور از شاه و ایجاد تغییراتی بنیادی در ارتش بود (نجاتی، ١ / ٥٤).
افشار‌طوس در اوایل ١٣٣١ ش به فرمانداری نظامی تهران منصوب گردید (عاقلی، همانجا) و در این سِمت بود که در حوادث ٣٠ تیر ١٣٣١ مانع از درگیری نیروهای نظامی با مردم شد (مصور رحمانی، ١١٤- ١١٩). پس‌از انتصاب به ریاست کل شهربانی در ٣٠ بهمن ١٣٣١ ش (همان، ١٢٥) در درگیری ٩ اسفند همان سال، به دکتر مصدق (نک‌ : اسناد ... ، ٢ / ٩٦٠) در مقابله با مخالفانش کمک مؤثری کرد (سفری، ٧٤٦). طی هفته‌های بعد، بر اثر انتقادات افشارطوس به انتصاب رئیس ستاد ارتش (مصور رحمانی، ١٢٨-١٣١) و سپس بروز اختلافات شدید در سازمان افسران ناسیونالیست، فعالیت آن سازمان متوقف شد (نجاتی، ١ / ٥٨). افشارطوس در پی این رویدادها در ٣١ فروردین ١٣٣٢، ظاهراً بـا توطئۀ شماری از افسران بازنشستۀ ارتش، ربـوده (نک‌ : سررشته، ٣٧- ٣٨، ٤١)، و چند روز بعد جسد او در غار تِلَوْ، در منطقۀ لواسانات، کشف شد (آبادیان، ١٦٥). پس از ربوده‌شدن او، لایحۀ قانونی برای معافیت مجازات معرفی‌کنندگان محل اختفای او به تصویب رسید (نک‌ : روزنامه ... ، ١٠)، به پروندۀ متهمان به قتل به سرعت رسیدگی شد (سررشته، ٣٧-٤٠)، و افشارطوس به درجۀ سرلشکری ارتقا یافت (بهزادی، ٢ / ٤٣٧). دادگاه متهمان قتل افشار طوس بر اثر کودتای ٢٨ مرداد ١٣٣٢ به تعویق افتاد و در آبان همان سال تشکیل شد (همانجا). بر اساس رأی دادگاه متهمان به قتل او تبرئه شدند (ترکمان، ١٨٩- ١٩٥، ٢١٤).
افشارطوس افسری تربیت‌یافته در مکتب نظامی دورۀ رضاشاه، و ویژگیهای نظامی‌اش شبیه دیگر افسران آن دوره بود، اما در سالهای پایانی عمر با دکتر مصدق و جنبش ملی همراه شد و تغییراتی را در ارتش به اجرا گذارد که هم اختلافات عمیقی در میان افسران به بار آورد و هم ‌جان خود را بر سر روشی گذاشت که برگزیده بود. او پس از جدایی از همسر اولش، با یکی از خویشاوندان دکتر مصدق ازدواج کرده بود.

مآخذ

آبادیان، حسین، زندگی‌نامۀ سیاسی دکتر مظفر بقایی، تهران، ١٣٣٧ ش؛ اسناد روابط خارجی آمریکا دربارۀ نهضت ملی شدن نفت ایران، ترجمۀ عبدالرضا (هوشنگ) مهدوی و اصغر اندرودی، تهران، ١٣٧٧ ش؛ بهزادی، علی، شبه خاطرات، تهران، ١٣٧٧ ش؛ ترکمان، محمد، اسنادی پیرامون توطئۀ‌ ربودن و قتل سرلشگر افشار طوس، تهران، ١٣٦٣ ش؛ روزنامۀ اطلاعات، ٥ اردیبهشت ١٣٣٢ ش، شم‌ ٠٧٧‘٨؛ سررشته، حسینقلی، خاطرات من، تهران، ١٣٦٧ ش؛ سفری، محمدعلی، قلم و سیاست، تهران، ١٣٧١ ش؛ سیف‌زاده، حمید، حافظۀ تاریخ: افشار طوس که بود و چگونه کشته شد، تهران، ١٣٧٣ ش؛ عاقلی، باقر، شرح حال رجال سیاسی و نظامی معاصر ایران، تهران، ١٣٨٠ ش؛ کاتوزیان، محمدعلی، مصدق و نبرد قدرت، ترجمۀ احمد تدین، تهران، ١٣٧١ ش؛ مصور رحمانی، غلام‌رضا، خاطرات سیاسی، تهران، ١٣٦٤ ش؛ نجاتی، غلام‌رضا، تاریخ سیاسی بیست و پنج سالۀ ایران، تهران، ١٣٧١ ش.

مسعود کوهستانی‌نژاد