دانشنامه ایران - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٨٧ - ارومیه، مسجد جامع
ارومیه، مسجد جامع
نویسنده (ها) :
الهه هادیان رسنانی
آخرین بروز رسانی :
پنج شنبه ٥ دی ١٣٩٨
تاریخچه مقاله
اُرومیّه، مَسْجِدِ جامِع [masjed-e jāmeʾ-e orūmiyye(a)]، از آثار تاریخی شهر ارومیه. دربارۀ آغاز بنای آن آگاهی درستی دردست نیست. شیوۀ ساخت بنای نخستین مسجد و نیز محراب آن ــ که بهطور دقیق متوجه سمتکعبه نیست ــ گواهی میدهد که مانند دیگر مساجد چارطاقی ایران پیشتر آتشکده بوده است (نک : مقدسی، ٢٨٩؛ گدار، ٣٤٠-٣٤٣؛ پوپ، III/ ١٠٤٨؛ ویلسن، ٤٢).
تاریخ تزیین محراب گچی بنا که در دورۀ سلطنت آباقاخان مغول (٦٦٣-٦٨٠ق) ساخته شده، ٦٧٦ق/ ١٢٧٧م است. این امر و نیز گرایش شماری از ایلخانیان مغول به مسیحیت و احیا و نوسازی بناها، به ویژه تبدیل برخی مساجد به کلیسا در آن دوران توسط مغولها (پوپ، همانجا) موجب شد تا برخی محققان گمان کنند این محل سابق بر این کلیسا بوده، و در زمان سلطنت شاه عباس تبدیل به مسجد شده است (نک : لغتنامه...، ذیل رضائیه؛ دیباج، ٩٦).
چند کتیبۀ جالب توجه در میان طرحهای گچی تعبیه شده است. بین ستونهای طرفین محراب کتیبهای نصب شده است که در آن نام گچبر چنین خوانده میشود: «عبدالمؤمن بن شرفشاه النقاش التبریزی» (پوپ، III/ ١٠٤٩؛ ویلسن، ٤٠). نمای محراب تماماً با خطوط و کتیبهها و گچبریهای ظریف تزیین شده است (پوپ، همانجا؛ دهقان، ٢٠٧). ارتفاع محراب ٨٢/ ٧ متر و عرض آن ٤٨/ ٥ متر است.
این مسجد در ١١٨٤ق/ ١٧٧٠م به فرمان رضا قلیخان بیگلربیگی افشار، حاکم ارومیه، تعمیر، و در آن حجرههایی برای اقامت طلاب ساخته شد. تاریخ بنای حجرهها در سنگنبشتهای بالای در مسجد نصب شده است (همو، ٢٠٨؛ دیباج، ٨٦).
مآخذ
دهقان، علی، سرزمین زردشت، تهران، ١٣٤٨ش؛
دیباج، اسماعیل، راهنمای آثار تاریخی آذربایجان شرقی، تبریز، ١٣٣٣؛
لغتنامۀ دهخدا؛
مقدسی، محمد، احسن التقاسیم، بیروت، ١٤٠٨ق/ ١٩٨٧م؛
نیز:
Godard, A., L’art de l’Iran, Paris, ١٩٦٢;
Pope, A. U., A Survey of Persian Art, Tehran, ١٩٦٧;
Wilson, J. C., «The Masjid-i-Jameiʾ of Rizaʿiya», Bulletin of the American Institute for Iranian Art and Archaeology, New York, ١٩٣٧, vol. V.
الهه هادیان رسنانی