اِستِپانیان \ [e]stepāniyān\ ، سِـروژ (نـام مستعـار: سِـژان) (١٣٠٧-١٣٧٥ش/ ١٩٢٨-١٩٩٦م)، مترجم ایرانیِ‌آثار ادبی. او بیشتر به‌سبب ترجمۀ مجمو‌عۀ آثار آنتون چخوف (ه‌ م) شناخته می‌شود.

سروژ در خانواده‌ای ارمنی در باکو زاده شد. در ١٠سالگی همراه خانواده به ایران مهاجرت کرد و در رشت ساکن شد. او که از کودکی با زبان روسی آشنا بود، در ایران به تقویت آن پرداخت و در کنسولگری اتحاد شوروی در رشت به‌عنوان مترجم به کار مشغول شد (مصاحبه...). هم‌زمان با خدمت در کنسولگری، به عضویت حزب تودۀ ایران (ه‌ م) درآمد (سیر...، ٣٨١). سپس به تهران رفت و در پی کودتای ٢٨ مرداد ١٣٣٢ دستگیر، و به اعدام محکوم شد، اما مجازات وی بعداً به ٧ سال زندان تخفیف یافت (دانشنامۀ...،٢١٣). در زندان کتاب شطرنج و تئوری آن، اثر مایزِلیس را ترجمه کرد (انتشار ترجمۀ فارسی: ١٣٤٠ش)که نخستین کتاب جامع در زبان فارسی دربارۀ شطرنج به‌شمار می‌آمد و با استقبال چشمگیری نیز روبه‌رو، و بارها تجدید چاپ شد (همان‌جا؛ تقی‌زاده، ٧).
استپانیان پس از آزادی از زندان، در رشتۀ مدیریت صنعتی و به‌شیوۀ مکاتبه‌ای، از دانشگاهی در انگلستان فارغ‌التحصیل شد (دانشنامۀ، همان‌جا). به‌موازات این فعالیتها، به ویرایش ترجمه‌ها و ترجمۀ داستانهای روسی و اروپایی می‌پرداخت و با چند نشریه، از جمله کتاب هفته (نام بعدی: کیهان هفته) همکاری داشت. داستان «فیل در پرونده»، که در نخستین شمارۀ کتاب هفته انتشار یافت (١٣٤٠ش)، از ترجمه‌های او ست.
استپانیان افزون بر ارمنی و فارسی، به زبانهای روسی، فرانسوی، انگلیسی و ترکی نیز تسلط داشت (حبیبی، ٦٢٣) و شماری قصه با نام مستعار سِژان منتشر کرد. زندگی در گور، نوشتۀ استراتیس میریویلیس (١٣٤٥ش) و شطرنج: مرحلۀ وسط بازی، نوشتۀ آلکسی استپانُویچ سوئِتین (١٣٥٢ش) از ترجمه‌های اوست.
استپانیان در ١٣٥٩ش همراه با همسر و فرزندانش به فرانسه رفت و در آنجا مقیم شد. در فرانسه کتابهای گذر از رنجها، نوشتۀ آلکسی تولستوی (١٣٥٩ش)، سراب، از همان نویسنده (١٣٦٤ش) و بچه‌های آربات، نوشتۀ آناتولی ریباکُف (١٣٦٩ش) را ترجمه کرد. او تا ١٣٧٢ش در فرانسه بود؛ پس از آن به ایران بازگشت و کتاب ماجراهای حیـرت‌انگیز بـارُن فُن مونهـاوزن ــ نوشتۀ گُتفرید آوگوست بورگِر ــ را تجدید چاپ کرد (١٣٧٣ش) که طنزی دربارۀ اخلاق و احوال اشراف سدۀ ١٨م آلمان است. پس از آن، ترجمۀ مجموعه آثار چخوف (١٣٧١-١٣٧٥ش، ٥ ج) را انتشار داد که بزرگ‌ترین محصول زندگی مترجمی او ست. ٣ جلد از این مجموعه شامل ١٤٠ داستان کوتاه و بلند، و ٢ جلد دیگر شامل نمایشنامه‌های چخوف است (هاروتونیان، ١٠٨) و با افزوده شدن «جزیرۀ ساخالین» و چند داستان دیگر، این مجموعه به ٧ جلد رسید (حبیبی، ٦٢٢؛ جلد هشتم این مجموعه با ترجمۀ مترجم دیگری، و پس از مرگ استپانیان منتشر شده است).
استپانیان با اینکه در اواخر زندگی به سرطان مبتلا شد، ترجمۀ آثار آلکساندر پوشکین را به فارسی آغاز کرد تا به‌مناسبت دویستمین سال درگذشت او منتشر کند، اما با مرگ استپانیان در بیمارستانی در فرانسه، این ترجمه ناتمام ماند (تقی‌زاده، همان‌جا). دو سال پس از مرگش، ترجمۀ مجموعه آثار چخوف او به‌عنوان کتاب سال ایران برگزیده، و جایزۀ آن به خانواده‌اش اعطا شد (دانشنامۀ، ٢١٤؛ نیز مصاحبه).

مآخذ

تقی‌زاده، صفدر، «تا دامنۀ عمر»، کتاب ماه (ادبیات و فلسفه)، ١٣٧٦ش، س ١، شم‌ ٤ و ٥؛
حبیبی، سروش، «خاموشی سرژ استپانیان»، کلک، شم‌ ٨٠-٨٣ (بهمن ١٣٧٥)؛
دانشنامۀ ایرانیان ارمنی، به‌کوشش ژانت لازاریان، تهران، ١٣٨٢ش؛
سیر کمونیزم در ایران (از شهریور ١٣٢٠ تا فروردین ١٣٣٦)، فرمانداری نظامی تهران، تهران، ١٣٣٦ش؛
هاروتونیان، ادوارد، «یادی از سروژ استپانیان، مترجم مجموعۀ آثار چخوف»، پیمان، شم‌ ٧- ٨ (پاییز و زمستان ١٣٧٦ش)؛
نیز: مصاحبۀ شفاهی با خانم هونانیان (خواهر همسر سروژ استپانیان).

سمیه پهلوان