اَرْدِشیرْ خورّه [ardešīr xorre]، یکی از ٥ «کورۀ»‌ فارس در عصر ساسانیان تا نخستین سده‌های اسلامی که توسط اردشیر اول ساسانی بنا شده است. این نام به معنی «شکوه اردشیر» است (ژینیو، ٤٦ ؛ رایشلت، ٢٨١).
این شهر پیش از پیروزی اردشیر بر اردوان (نولدکه، ٤٢) یا به قولی دیگر پس از این پیروزی ساخته شده است ( کارنامۀ اردشیر...، ٤٩؛ فردوسی، ٧/١٣٦). در آن زمان مرکز و حوزۀ اداری اردشیر خوره، شهر گور بود (پریخانیان، ٢٢٦-٢٢٧؛ ژیسلن، ٤٤) که توسط نماینده‌ای از سوی شاه اداره می‌شد. گور بعدها توسط عضدالدولۀ دیلمی به فیروزآباد تغییر نام یافت. همچنین از اردشیر خوره می‌توان به عنوان پایگاه نظامی (لوکونین، ١٢٥) و یکی از ضراب‌خانه‌های فعال دورۀ ساسانی نام برد (گوبل، ٨٢). بنای شهر الهام‌گرفته از شیوۀ معماری دارابگرد و متشکل از دیوارهایی مدور است که در ‌برگیرندۀ محوطه‌ای به قطر حدود ٢کمـ و باروی گلی دوگانه و خندقی به سبک پارتی است و دو محور متقاطع عمود بر هم شهر را به ٤ بخش با ٤ دروازۀ اصلیِ مهر، بهرام، هرمز و اردشیر تقسیم می‌کند که هر یک به ٥ بخش کوچک‌تر تقسیم شده، با خیابانهای حلقه‌ مانند به هم راه داشته‌اند (ویسهوفر، ٢٠٢؛ هرمان، ٩٤-٩٥). از آثار اردشیر خورّه می‌توان به بنای طربال (= منار) کیاخُرّه در جنب بنای چهار طاق (= آتشکدۀ گور)، کاخ اردشیر و دو نقش‌برجستۀ او، کتیبۀ یادبود مهر نرسه (وزیر ٣ پادشاه ساسانی: یزدگرد اول، بهرام گور و یزدگرد دوم) و ٤ آتشکدۀ او اشاره کرد (نک‌ : اصطخری، ١٠٩-١١٠؛ تفضلی، ٩٦؛ گیرشمن، ایران...، ٣٨٩-٣٩١، هنر...، ١٢٣-١٢٥). اردشیر خوره در ٢٩ق/ ٦٥٠م به دست عبدالله بن عامر بن کُریز تصرف شد (بلاذری، ١٤٥).

مآخذ

اصطخری، ابراهیم، مسالک و ممالک، ترجمۀ کهن فارسی، به کوشش ایرج افشار، تهران، ١٣٧٣ش؛
بلاذری، احمد، فتوح‌البلدان، ترجمۀ آذرتاش آذرنوش، تهران، ١٣٦٤ش؛
تفضلی، احمد، تاریخ ادبیات ایران پیش از اسلام، به کوشش ژاله آموزگار، تهران، ١٣٧٧ش؛
فردوسی، شاهنامه، به کوشش م.ن. عثمانف، مسکو، ١٩٦٨م؛
کارنامۀ اردشیر بابکان، ترجمۀ بهرام فره‌وشی، تهران، ١٣٧٨ش؛
گیرشمن، ر.، ایران از آغاز تا اسلام، ترجمۀ محمد معین، تهران، ١٣٦٨ش؛
همو، هنر ایران در دوران پارتی و ساسانی، ترجمۀ بهرام فره‌وشی، تهران، ١٣٥٠ش؛
لوکونین، و.گ.، «نهادهای سیاسی، اجتماعی و اداری، مالیاتها و داد و ستد»، تاریخ ایران (از سلوکیان تا فروپاشی دولت ساسانیان)، ترجمۀ حسن انوشه، تهران، ١٣٧٧ش، ج ٣(٢)؛
نولدکه، تئودر، تاریخ ایرانیان و عربها در زمان ساسانیان، ترجمۀ عباس زریاب، تهران، ١٣٧٨ش؛
ویسهوفر، یوزف، ایران باستان، ترجمۀ مرتضی ثاقب‌فر، تهران، ١٣٧٧ش؛
هرمان، جورجینا، تجدید حیات هنر و تمدن در ایران باستان، ترجمۀ مهرداد وحدتی، تهران، ١٣٧٣ش؛
نیز:

Gignoux, Ph., Noms Propres Sassanides en Moyen-Perse Épigraphique, ed. M. Mayrhofer and R. Schmitt, Wien, ١٩٨٦;
Göbl, R., Sasanian Numismatics, tr. P. Severin, Braunschweig, ١٩٧١;
Gyselen, R., La géographie administrative de l'empire sassanide, les témoignanges sigillographiques, Paris, ١٩٨٩;
Perikhanian, A., The Book of a Thousand Judgements, California, ١٩٩٧;
Reichelt, H., Avesta Reader, Berlin, ١٩٦٨.
آذین ازدجینی