اعراب‌ و ‌اسرائیل، جنگهای \janghā-ye aʾrāb-o(va) esrāʾīl\، درگیریهای عمدۀ عربها و ‌اسرائیل، به‌ویژه ‌درگیریهای ١٩٤٨- ١٩٤٩ م / ١٣٢٧- ١٣٢٨ ش، ١٩٥٦ م / ١٣٣٥ ش، ١٩٦٧ م / ١٣٤٦ ش، ١٩٧٣ م / ١٣٥٢ ش، و ١٩٨٢ م / ١٣٦١ ش.
نخستین جنگ پس ‌از تأسیس دولت اسرائیل در ١٤ مۀ ١٩٤٨ بی‌درنگ روی داد. نیروهای عرب از کشورهای مصر، ماوراء اردن (اردن کنونی)، عراق، سوریه و لبنان، مناطقی در جنوب و شرق فلسطین را که به یهودیان اختصاص نیافته بود، در اختیار گرفتند و سپس محلۀ کوچک یهودی‌نشین شهر کهنۀ بیت‌المقدس را به تصرف درآوردند. در این ضمن، اسرائیلیان جادۀ اصلی به بیت‌المقدس را که از کوههای یهودا (یهودیه) عبور می‌کرد، اشغال، و یورشهای عربها را خنثى کردند. در اوایل ١٩٤٩ م، اسرائیلیان بر آن شدند تا جز نوار غزه، همۀ ناحیۀ نَقَب را تا مرز پیشین مصر و فلسطین اشغال کنند. از فوریه تا ژوئیۀ ١٩٤٩، در نتیجۀ توافقهای جداگانۀ ترک مخاصمه میان اسرائیل و دولتهای عرب، مرز موقت میان آنها در همان جایی که در آغاز مذاکرات قرار داشت، تثبیت شد.
در پی به قدرت رسیدن جمال عبدالناصر، رئیس‌جمهور ملی‌گرای مصر، تنشها شدت گرفت. در ١٩٥٦ م، دولت مصر آبراه سوئز را که در مالکیت اروپاییان بود، ملی اعلام کرد و این اقدام بحرانی بین‌المللی در پی داشت. در اکتبر همان سال، در گرماگرم این بحران، اسرائیل به شبه‌جزیرۀ سینا حمله کرد تا پایگاههای نظامی عربها را در آن منطقه منهدم کند. ارتش اسرائیل ظرف ٥ روز غزه، رَفَح و عَریش را تصرف کرد، هزاران اسیر گرفت و بیشتر شبه‌جزیرۀ سینا را در شرق آبراه سوئز به اشغال خود درآورد. اسرائیلیان در وضعیتی قرار گرفتند که می‌توانستند از خلیج عقبه راه ارتباطی آبی برای خود باز کنند و مصریان را بیشتر در معرض تهدید قرار دادند. در دسامبر ١٩٥٦، پس ‌از مداخلۀ مشترک انگلستان و فرانسه، نیروی اضطراری سازمان ملل در منطقه مستقر شد و ارتش اسرائیل در مارس ١٩٥٧ از آنجا عقب نشست.
نیروهای عرب و اسرائیلی در فاصلۀ ٥ تا ١٠ ژوئن ١٩٦٧، در جنگی که «جنگ شش‌روزه» نام گرفت، برای سومین بار رودررو شدند. در اوایل ١٩٦٧ م، سوریه بمباران روستاهای اسرائیلی را شدت بخشید و هنگامی که نیروی هوایی اسرائیل در پاسخ به این بمبارانها، ٦ هواپیمای میگ سوریه را در آسمان منهدم کرد، جمال عبدالناصر نیروهای خود را نزدیک مرز سینا به حال آماده‌باش درآورد. اسرائیل نیروی هوایی مصر را طی این جنگ از میان برد. این جنگ برای عربها به‌بهای از دست دادن شهر کهنۀ بیت‌المقدس، شبه‌جزیرۀ سینا و نوار غزه، کرانۀ باختری رود ‌اردن، و بلندیهای ‌جولان ــ واقع‌ در مرز ‌اسرائیل و ‌سوریه ــ تمام شد.
نبردهای پراکنده‌ای که در پی جنگ شش‌روزه جریان داشت، در ١٩٧٣ م بار دیگر به جنگی تمام‌عیار تبدیل شد. در ٦ اکتبر، در یـوم کیپور ــ از روزهای مقـدس یهودیان ــ مصر ازطریق آبراه سوئز، و سوریه در بلندیهای جولان، به اسرائیل حمله کردند (از این‌رو، این جنگ که نزد عربها جنگ رمضان خوانده می‌شود، به جنگ یوم‌ کیپور معروف شد). ارتشهای عرب در این جنگ بیش‌از جنگهای پیشین قدرت تهاجم و جنگندگی نشان دادند و نیروهای اسرائیلی تلفات سنگینی متحمل شدند. بااین‌حال، ارتش اسرائیل در خاک سوریه پیشروی، و با عبور از آبراه سوئز و استقرار نیروهایش در کرانۀ غربی آن، ارتش سوم مصر را محاصره کرد.
اسرائیل و مصر در نوامبر ١٩٧٣ موافقت‌نامۀ آتش‌بس، و در ١٨ ژانویۀ ١٩٧٤ موافقت‌نامۀ صلح امضا کردند. به‌موجب این توافقها، اسرائیل باید در شبه‌جزیرۀ سینا به غرب گذرگاههای مِتلا و جِدی عقب‌نشینی می‌کرد و مصر هم باید از شمار نیروهای خود در کرانۀ شرقی آبراه سوئز می‌کاست. نیروی حافظ صلح سازمان ملل نیز میان دو ارتش حائل شد. موافقت‌نامه‌ای تکمیلی نیز در ٤ سپتامبر ١٩٧٥ به امضا رسید. اسرائیل و سوریه موافقت‌نامۀ آتش‌بس را در ٣١ مۀ ١٩٧٤ امضا کردند و براساس آن، منطقۀ حائلی زیر نظر سازمان ملل میان نیروهای آنها قرار می‌گرفت و زندانیان جنگی مبادله می‌شدند.

در ٢٦ مارس ١٩٧٩، اسرائیل و مصر پیمان صلحی امضا کردند که به حالت جنگ بین دو کشور پس ‌از ٣٠ سال رسماً پایان بخشید. این قرارداد کمپ دیوید نام داشت و براساس مفاد آن، اسرائیل سراسر شبه‌جزیرۀ سینا را به مصر بازمی‌گرداند و درمقابل، مصر اسرائیل را به رسمیت می‌شناخت. در پی آن، دو کشور روابط عادی سیاسی برقرار کردند.
در ٥ ژوئن ١٩٨٢، کمتر از ٦ هفته پس ‌از عقب‌نشینی کامل اسرائیل از سینا، تشدید درگیریهای اسرائیل و فلسطینیها به حمله‌های هوایی اسرائیل به بیروت و جنوب لبنان انجامید که سازمان آزادی‌بخش فلسطین (ساف) در آنجا پایگاههایی داشت. در ١٤ ژوئن، نیروی زمینی اسرائیل به لبنان حمله کرد و تا حومۀ بیروت پیش ‌رفت و آن شهر را به محاصره درآورد، اما دولت اسرائیل موافقت کرد که از پیشروی دست بردارد و با سازمان آزادی‌بخش فلسطین مذاکره کند. پس ‌از تأخیر بسیار و در پی‌ گلوله‌باران گسترده و شدید غرب بیروت از سوی ارتش اسرائیل، سازمان آزادی‌بخش فلسطین زیر نظر نیرویی چندملیتی شهر را تخلیه کرد. سرانجام ارتش اسرائیل از غرب بیروت عقب نشست و در ژوئن ١٩٨٥ به‌طور کامل از لبنان خارج شد.
بااین‌حال، خصومتها ادامه یافت. در ٩ دسامبر ١٩٨٧، ناآرامیهای تازه‌ای میان فلسطینیهای‌ ساکن سرزمینهای اشغالی نوار غزه، کرانۀ باختری و بیت‌المقدس درگرفت. تظاهرات فلسطینیها در سالهای بعد هم ادامه یافت و به شورش گستردۀ مردمی (معروف به انتفاضه) تبدیل شد که اعتراضی به اشغال مداوم کرانۀ باختری و نوار غزه از جانب ارتش اسرائیل بود. در سپتامبر ١٩٩٣، اسرائیل و سازمان آزادی‌بخش فلسطین موافقت‌نامه‌ای امضا کردند که دو طرف را به شناسایی متقابل یکدیگر ملزم، و مقرر می‌کرد که تا پیش ‌از برقراری صلح دائمی، حکومت خودگردان فلسطین در کرانۀ باختری و نوار غزه تدریجاً تشکیل شود. این موافقت‌نامه پس ‌از تماسهای سرّی میان دو طرف در نروژ به دست آمد. یاسر عرفات از سوی ساف و اسحاق رابین از جانب دولت اسرائیل به توافقی دست یافتند که چشم‌انداز صلح را در آن منطقه تغییر داد.
پس‌ از مرگ یاسر عرفات، و در پی ایجاد شکاف میان گروههای تندرو و سازش‌ناپذیر با گروههای میانه‌رو فلسطینی و طرف‌دار برقراری صلح، چند بار میان نیروهای فلسطینی و اسرائیلی برخورد صورت گرفته است و چشم‌انداز روابط میان آنها تا این زمان (١٣٩٢ ش) چندان روشن نیست.

مآخذ

Britannica, ٢٠١٠;
Columbia, ٦th edition;
The Oxford Companion to Military History, ٢٠١٣.
بخش مفاهیم جدید و عناوین ویژه