دانشنامه ایران - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٥٥٧ - اقبالیه، نام
اقبالیه، نام
نویسنده (ها) :
نورالله کسایی
آخرین بروز رسانی :
یکشنبه ١٨ خرداد ١٣٩٩
تاریخچه مقاله
اقبالیه \eqbāliy(yy)e\، نام دو مدرسۀ معروف به «اقبالیۀ شافعیه»، و «اقبالیۀ حنفیه» در دمشق، مخصوص تعلیم و تعلم پیروان مذاهب شافعی و حنفی در آن دیار که در اوایل سدۀ ٧ ق / ١٣ م، توسط جمالالدین اقبال (د ٦٠٤ ق / ١٢٠٧ م در قدس) از خادمان دولت ایوبی تأسیس شده، و به همو منسوب گردیده است (ابوشامه، ٥٩؛ نعیمی، ١ / ١٥٨- ١٥٩).
مدرسۀ اقبالیۀ شافعیه در داخل دو محلۀ باب الفرج و باب الفرادیس دمشق قرار داشت و میان آن و مدرسۀ اقبالیۀ حنفیه، جامع اموی و مدارس جوانیه و جاروخیه واقع بود (همانجا؛ شمیسانی، ٦٨- ٦٩).
فعالیت آموزشی این دو مدرسه از آغاز تأسیس در اوایل سدۀ ٧ تا اواخر سدۀ ٩ ق که ظاهراً دوران رونق آموزشی و فعالیت درسی اقبالیه بوده، به درازا کشیده است.
از استمرار فعالیت این دو مدرسه و سرگذشت مدرسان و طلاب آن از سدۀ ١٠ ق به بعد و روزگار سلطۀ ترکان عثمانی بر شام اطلاعی در دست نیست. در آثار مربوط به نهادهای علمی و آموزشی دمشق که در دورههای اخیر نوشته شده، آمده است که هر دو مدرسۀ اقبالیه به مرور ایام فرسوده گردید و ویرانۀ آن دو به صورت خانههای مسکونی دربانان مدرسه درآمد، تا اینکه در اواخر حکومت عثمانی در ١٣٢٤ ق اقبالیۀ شافعیه به صورت مدرسۀ دخترانه، و اقبالیۀ حنفیه به صورت مدرسۀ پسرانه مورد استفاده قرار گرفت و به تملک ادارۀ معارف دمشق درآمد (حصنی، ٣ / ٩٤٢؛ علبی، ١٠٢).
مآخذ
ابوشامه، عبدالرحمان، تراجم رجال القرنین السادس و السابع، به کوشش محمد زاهد بن حسن کوثری، قاهره، ١٣٦٦ ق / ١٩٤٧ م؛
حصنی، محمد ادیب، منتخبات التواریخ لدمشق، دمشق، ١٣٥٣ ق / ١٩٣٤ م؛
شمیسانی، حسن، مدارس دمشق فی العصر الایوبی، بیروت، ١٤٠٣ ق / ١٩٨٣ م؛
علبی، اکرم حسن، خطط دمشق، دمشق، ١٤١٠ ق؛
نعیمی، عبدالقادر، الدراس فی تاریخ المدارس، به کوشش جعفر حسنی، دمشق، ١٣٦٧ ق / ١٩٤٨ م.
نورالله کسایی (دبا)