اَسماء بنتِ یزید \ asmā[ˀ]-bent-e yazid\ (د پس از٦٠ ق/ ٦٨٠م)، از زنان صحابی که خطابۀ او نزد پیامبر اکرم (ص) شهرتی ویژه دارد.
نام دیگر اسماء را فُکیهه، و کنیه‌های او را ام عامر و ام سلمه آورده‌اند (ابن‌سعد، ٣١٩؛ ابن‌عبدالبر،٤/ ١٧٨٧). یزید بن سکن، پدر اسماء، در غزوۀ احد به شهادت رسید (خلیفه، ١٧٧؛ ابن‌عبدالبر، ٢/ ٥٣٢، ٤/ ١٥٧٦؛ ذهبی، ٢٩٧).
گویند اسماء پس از آنکه اسلام آورد، همراه با گروهی از زنان ــ و به‌عنوان سخن‌گوی آنان ــ برای بیعت نزد پیامبر (ص) رفت و در آن مقام، به بیان خطابه‌ای شیوا پرداخت. او با یادکردی از کوششهای زنان در کنار شوهرانشان و با اشاره به این مطلب که زنان نگاهدارندگان امنیت خانه‌اند، آنان را با مردان جهادگر در اجر و پاداش الٰهی هم‌سنگ دانست. پس از آنکه خطبۀ او به پایان رسید، پیامبر (ص) و یاران آن حضرت کلام وی را به شیوایی ستودند (ابن‌عبدالبر، ٤/ ١٧٨٧- ١٧٨٨). ظاهراً به‌سبب همین خطابۀ رسا او را «خطیبة الانصار» خوانده‌اند (ابن‌حجر، ٣٩٩).
از اسماء احادیث بسیاری نقل شده است که بیشتر آنها دربارۀ رفتارهای اجتماعی و خانوادگی، موضوعهایی مربوط به زنان و زینت آنان، و نیز آخرالزمان، روز قیامت و مسئله دجال است (نک‌ : احمد بن حنبل، ٤٥٢ بب‌ ؛ ابوداوود، ٤/ ٢١١، ٤٣٧؛ حاکم، ٢٤٩، جم‌ ). گفتنی است که به روایتی، حکم «عده» نخستین‌بار دربارۀ او صادر شده است (نک‌ : ابوداوود، ٢/ ٧١١).

مآخذ

ابن‌حجر عسقلانی، احمد، تهذیب التهذیب، حیدرآباد دکن، ١٣٦١ق/ ١٩٤٢م، ج ١٢؛
ابن‌سعد، محمد، الطبقات الکبرى، دارصادر، بیروت، بی‌تا، ج ٨؛
ابن‌عبدالبر، یوسف، الاستیعاب، به‌کوشش علی‌محمد بجاوی، قاهره، ١٣٨٠ق/ ١٩٦٠م؛
ابوداوود سجستانی، سنن، به‌کوشش محمد محیی‌الدین عبدالحمید، دار احیاء السنة النبویه، قاهره، بی‌تا؛
احمد بن حنبل، مسند، قاهره، ١٣١٣ق/ ١٨٩٥م، ج ٦؛
حاکم نیشابوری، محمد بن عبدالله، المستدرک، حیدرآباد دکن، ١٣٣٤ق، ج ٢؛
خلیفة بن خیاط، الطبقات، به‌کوشش سهیل زکار، دمشق، ١٩٦٦م، ج ١؛
ذهبی، محمد بن احمد، سیر اعلام النبلاء، به‌کوشش شعیب ارنؤوط و صالح سمر، بیروت، ١٤٠٥ق- ١٤٠٩ق/ ١٩٨٥- ١٩٨٨م، ج ٢.

فرامرز حاج‌منوچهری (دبا)