اِسفُرتسـا، خـاندانِ \ xāndān-e [e]sfortsā\ ، خـانـدان سرشناس ایتالیایی که در تاریخ سده‌های ١٥ و ١٦م اروپا نقش مهمی داشت. این خاندان با بیشتر خاندانهای شاهی اروپا پیوند داشت و ٦ تن از اعضای آن به مدت تقریباً یک سده بر میلان حکومت کردند.

موتسیو (جاکُموتسو) آتّندُلو (١٣٦٩-١٤٢٤م/ ٧٧٠-٨٢٧ق)

بنیادگذار این دودمان، دهقانی از اهالی رُمانیا (در مرکز ایتالیا) بود که به‌سبب مهارت و شجاعتش، از نیرومندترین کُندوتیِره‌ها (سرکردگان سربازان مزدور) در ایتالیا شد. معروف است که نام خانوادگی اسفرتسا (به معنی زوروَرز/ زورمند) را آلبِریکو دا باربیانو، بنیادگذار شیوۀ جنگ کندوتیِره‌ها در ایتالیا، به او داده است. اسفرتسا به خدمت چند تن از فرمانروایان ایتالیایی، از جمله دوک میلان و شاه ناپل، درآمد. او به هنگام مرگ، عنوان شهربان بزرگ ناپل را داشت.

فـرانچِسکوی یـکم (١٤٠١-١٤٦٦م/ ٨٠٣-٨٧٠ق)

بنیـادگذار دودمان دوکهای اسفرتسا در میلان، پسر موتسیو بود و پس از مرگ پدر، فرمانده نیروهای او شد. فرانچسکو سپس به خدمت فیلیپو ماریا ویسکونتی، دوک میلان، درآمد و فرمانده نیروهای میلان در جنگ با ونیز شد. فرانچسکو در ١٤٤١م با بیانکا ماریا، تنها فرزند دوک میلان، ازدواج کرد. پس از مرگ دوک در ١٤٤٧م، نبرد بر سر جانشینی او آغاز شد، تا اینکه فرانچسکو در ١٤٥٠م شهر را تصرف کرد و خود را دوک میلان خواند. او با ناپل و فلورانس، دشمنان پیشین میلان، پیمان اتحاد بست و در ١٤٦٤م جنوا را تسخیر کرد.
فرانچسکو اسفرتسا فرمانروایی توانا بود. هرچند او در آغاز، مردی جنگجو بود، بعدها از پشتیبانان فرهنگ و هنر شد. او و فرزندانش آثار معماری زیبایی در میلان به جا گذاشتند.

گالِئاتسو ماریا

(١٤٤٤-١٤٧٦م/ ٨٤٧-٨٨١ق)

پسر فرانچسکو، در ١٤٦٦م جانشین پدر، و دوک میلان شد. او به‌رغم آنکه در روایتها، مردی بی‌فرهنگ و هوس‌ران معرفی شده است، فرمانروایی توانا بود و به گسترش کشاورزی اهمیت می‌داد. او فردی درس خوانده و پشتیبان فرهنگ و هنر بود و برامانته، معمار نامدار را به خدمت گرفت. با این همه، گالئاتسو ماریا سیاست خارجی تنش‌زایی در پیش گرفت و به دشمنی با ونیز روی آورد. او با بونا دی ساوویا (بون دو ساووا)، خواهر همسر لویی یازدهم، شاه فرانسه، ازدواج کرد. گالئاتسو در ١٤٧٦م به دست گروهی از توطئه‌گران به قتل رسید.

جان گالئاتسو (١٤٦٩-١٤٩٤م/ ٨٧٣-٨٩٩ق)

پسر گالئاتسو ماریا، هیچ‌گاه عملاً فرمانروایی نکرد و تا ١٤٨٠م در قیمومت مادرش، بونا دی ساوویا، و وزیر او، چیکّو سیمونِتّا، بود.

لودُویکو (١٤٥١ یا ١٤٥٢-١٥٠٨م/ ٨٥٥ یا ٨٥٦-٩١٤ق)

ملقب به مراکشی (به‌سبب تیره بودن پوستش)، نایب السلطنه‌ (١٤٨٠- ١٤٩٤م) و دوک میلان (١٤٩٤-١٤٩٩م)، پسر فرانچسکوی یکم و عموی جان گالئاتسو بود. او در ١٤٨٠م، با اعدام چیکو سیمونتا و برکناری بونا دی ساوویا از نیابت سلطنت، حکومت را به دست گرفت، اما تا هنگام مرگ جان گالئاتسو در ١٤٩٤م، رسماً خود را دوک اعلام نکرد.

در دوران فرمانروایی لودویکو، علم و هنر پیشرفت شایانی کرد و او افراد برجسته‌ای چون لئوناردو داوینچی را در حمایت خود گرفت، اما فعالیتهای سیاسی‌اش برای ایتالیا ویرانگر بود. او با ناپل به دشمنی پرداخت و شارل هشتم، شاه فرانسه، را تشویق کرد به ناپل حمله کند. با این همه، لودویکو پس از دریافتن خطر فرانسویان برای ایتالیا، به اتحادیه‌ای پیوست که برضد فرانسه تشکیل شده بود. این اتحادیه فرانسویان را از ایتالیا راند، اما لویی دوازدهم، جانشین شارل، در ١٤٩٩م میلان را تصرف، و لودویکو را از حکومت برکنار کرد. او در فرانسه زندانی شد و همان‌جا درگذشت.
لودویکو اسفرتسا از نیرومندترین و توانگرترین فرمانروایان ایتالیایی در دورۀ نوزایی (رنسانس) بود. او و همسرش، بِئاتریچه د‘ اِسته، در دربار با شکوهشان در میلان با پشتیبانی از دانشمندان و هنرمندان، به پیشرفت علم و هنر یاری رساندند.

ماسّیمیلیانو (١٤٩٣-١٥٣٠م/ ٨٩٦-٩٣٦ق)

پسر لودویکو، بار دیگر به کمک سوئیسیها، فرانسویان را از قلمرو خود بیرون راند، اما در پی نبرد مارینیانو، ناگزیر شد میلان را به فرانسوای یکم، شاه فرانسه، وا گذارد (١٥١٥م) و در برابر، از او مقرری بگیرد. او بقیۀ عمر را در فرانسه سپری کرد. بعدها امپراتور کارل پنجم، فرانسوا را از ایتالیا بیرون راند و در ١٥٢٢م دوک‌نشین میلان را به فرانچِسکوی دوم (١٤٩٥-١٥٣٥م)، برادر ماسیمیلیانو، واگذار کرد. کارل دوک‌نشین میلان را پس از مرگ فرانچسکو در ١٥٣٥م، به پسر خود، فیلیپ (فِلیپۀ) دوم، پادشاه اسپانیا سپرد.
فرمانروایی خاندان اسفرتسا بر میلان اقتدارگرایانه و همانند فرمانروایی خاندان مِدیچی (ه‌ م) در فلورانس بود. شهر میلان در زمان آنان به رونق و شکوفایی رسید. چندین شاخه‌ از این خاندان باقی ماند، از جمله شاخۀ کُنتهای اسفرتسا.

مآخذ

CE, ٦th edition (under «Sforza», «Francesco I Sforza», «Ludovico Sforza»);
EA, ١٩٦٣, ٢٠٠٦;
EB, ٢٠١٠ (under «ُSforza Family», «Sforza, Francesco», «Sforza, Muzio Attendolo», «Sforza, Ludovico»);
GLE ;
ME, ٢٠٠٩ (under «Sforza», «Francesco Sforza», «Galeazzo Maria Sforza», «Ludovico Sforza»).
بخش تاریخ