آرْچی [ārčī]، نام قومی مسلمان ساکن غرب داغستان. آرچیها در روستاها و زیستگاههایی در ناحیۀ چارودین در جمهوری خودگردان داغستان (فدراسیون روسیه) به‌سر می‌برند. در زبان بومی، مجموع زیستگاههای آرچیها، آرشا خوانده می‌شود (نک‌ : خایداکف، ٦٠٨؛ BSE٣, I/٣٠٧). جمعیت محدود آنان در مجاورت آوارها قرار گرفته، و در سرشماریها جمعیت مستقلی شناخته نشده‌اند. در برآوردی مربوط به ١٩٦٧م/ ١٣٤٦ش جمعیت آنان حدود هزار نفر بوده است (خایداکف، همانجا). مسلمانان آرچی عموماً اهل سنت‌اند (آکینر، ٢٤٧) و از جنبه‌های گوناگون فرهنگی به آوارها پیوسته‌اند (نک‌ : گاردانف، ١٢٦؛ نیکولسکایا، ٤٦٥، ٤٦٣).
با وجود جمعیت اندک، آنچه آرچیها را در محیط آوار زبان، از همسایگان متمایز ساخته، زبانی کاملاً متفاوت است که به گروه لزگی از زبانهای قفقازی شمالی تعلق دارد (نیکولسکایا، آکینر، همانجاها). ویژگیهای خاص در زبان آرچیها و برخورداری آن از ساختار آوایی و صرفیِ اصیل، توجه زبان‌شناسان را به خود جلب کرده، و این زبان، از اواخر سدۀ ١٩م موضوع بررسی قرار گرفته است (نک‌ : دومزیل، ٢٣٤). اِرکِرت در کتابی با عنوان «زبانهای اقوام قفقاز»، به مطالعۀ قوم آرچی و زبان آن پرداخته، و تحقیق در این‌باره با کار محققان روسی‌نویس چون دیر، کاخادزه، اوسلار و خایداکف، ادامه یافته است (نک‌ : خایداکف، ٦٢٦). همچنین مطالعه‌ای دربارۀ قوم‌شناسی آرچیها توسط سرگیوا در ١٩٦٧م منتشر شده است.
افزون بر وام‌واژه‌هایی از زبانهای منطقه‌ای آواری و لَکی، ارتباط نزدیک آرچیها با اقوام مسلمان مناطق مجاور، موجب شده است تا شمار قابل ملاحظه‌ای از واژه‌های عربی، فارسی و ترکی به واژگان زبان آرچیها راه یابد، در حالی که وام‌واژه‌های روسی نسبتاً محدودتر است (خایداکف، ٦٢٥). زبان آرچیها یک زبان نوشتاری نیست و آموزش در مدارس آنان، معمولاً به زبان آواری است (همانجا)، اما آرچیها بر تمایز زبان مادری خود از آوارها تأکیدی ویژه دارند (نک‌ : آکینر، همانجا).

مآخذ

Akiner, Sh., Islamic Peoples of the Soviet Union, London, ١٩٨٦;
BSE٣;
Dumézil, G., «Langues caucasiennes», Les Langues du monde, Paris, ١٩٥٢, vol. I;
Gardanov, B. A., «Istoricheskiĭ ocherk», Narody Kavkaza, Moscow, ١٩٦٠, vol. I;
Khaidakov, S. M., «Archinskiĭyazyk», Yazyki narodov SSSR, Moscow, ١٩٦٧, vol. IV;
Nikolśkaya, Z. A., «Avartsy», Narody Kavkaza, Moscow, ١٩٦٠, vol. I.
بخش مردم‌شناسی