دانشنامه ایران - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١٩٩٨ - اردبیل
اردبیل
نویسنده (ها) :
عباس سعیدی
آخرین بروز رسانی :
شنبه ١٤ دی ١٣٩٨
تاریخچه مقاله
اَرْدَبیل [ardabīl]، استان، شهرستان و شهری کهن در شمال غربی ایران.
نام اردبیل در مآخذ گوناگون به صورتهای اَردویل، اَردُئیل و بیشتر اَردَبیل آمده، و در منابع ارمنی به صورت آرتاوِت و سپس آرتاوِل یاد شده است. مینورسکی معتقد است اَرْته ویت به مرور به اردبیل تغییر شکل یافته است. ظاهراً نام اردبیل ترکیبی است از دو جزء اَرْد به معنای درستی، راستی و پاکی، و بیل یا ویل (پسوند مکان) به معنای جایگاه، این ترکیب را به صورتهای آرتاویل و آرتاویلا به معنای شهر مقدس نیز نوشتهاند. نام قدیم اردبیل را باذان فیروز، بادان پیروز، آباذان فیروز، باد فیروز، فیروزگرد و آذربهمن نیز نوشتهاند.
استان اردبیل: این استان با٤/١٧٩٥١ کمـ٢ مساحت میان °٣٧ و ´٤٥ تا °٤٩ و ´٤٢ عرض شمالی و °٤٧ و ´٣ تا °٤٨ و ´٥٥ طول شرقی قرار گرفته و محدود است از شمال و شمال شرقی به ارّان (جمهوری آذربایجان)، از جنوب به استان زنجان، از شرق به رشتهکوههای تالش و بغرو و استان گیلان و از غرب به استان آذربایجان شرقی. محدودۀ استان اردبیل از لحاظ اداری ـ سیاسی شامل ٩ شهرستان، ٢١ بخش و ٦٣ دهستان است که جمعاً ٠١١‘١٦٨‘١ نفر (١٣٧٥ش) را در خود جای داده است.
استان اردبیل دارای ٥/٢٨٢ کم مرز مشترک با جمهوری آذربایجان است که ارتباط کشور با آن جمهوری از طریق این استان در دو نقطۀ شهری اصلاندوز و بیلهسوار برقرار است.
تشکیلات زمینشناختی استان اردبیل،جوان و عمدتاً متعلق به دورانهایسوم و چهارم است. در اینمنطقه ازلحاظ سنگشناختی انواع توف، شیل و کنگلومراهای دوران سوم و همچنین آبرفتها و واریزههای گوناگون دوران چهارم و نیز تشکیلات آتشفشانی کوه سبلان شامل آندزیت، بازالت و توف مشاهده میشوند. مرتفعات استان اردبیل، قسمتهای شمالی و کمارتفاع ساحل ارس را از قسمتهای جنوبی و جلگۀ اردبیل جدا میسازد و در اصل ادامۀ چینخوردگیهای رشتهکوههای البرز بهشمار میآید. استان اردبیل از لحاظ ناهمواری، به استثنای چند جلگه و دشت مغان، بیشتر کوهستانی است و ارتفاع متوسط آن از سطح دریا به بیش از ٢٠٠‘١ متر میرسد.
عرض جغرافیایی نسبتاً بالا، غلبۀ رشتهکوهها و نزدیکی به منابع بزرگ آبی و همچنین برخورداری از تأثیر تودههای مدیترانهای و نیز تودههای سرد سیبری، از مهمترین عوامل مؤثر در آب و هوای استان اردبیل بهشمار میرود. میزان بارندگی در سطح استان متغیر است. حداکثر آن در کوههای تالش و حداقل آن درقسمتهای شمالیاستان دیدهمیشود. متوسط میزان بارندگی سالیانه ٢/٤١٢ میلیمتر است.
مهمترین رودهای این استان عبارتاند از ارس و قرهسو که در محل اصلاندوز، با نام درهرود به رودخانۀ ارس میریزد. همچنین رود اهرچای که پس از پیوستن به قرهسو به ارس وارد میشود، دیگر رودخانههای استان از جمله اینهاست: آغچای، آواری، مشگینشهرچای، خیاوچای و انارچای. دریاچۀ نئور و دریاچۀ شورابیل در این استان واقع است. آبهای زیرزمینی و بهویژه آبهای معدنی اردبیل بسیار غنی است. اینگونه آبها در نقاط مختلف به صورت چشمههای آب گرم و آب سرد پراکنده شدهاند و غالباً از آنها استفادۀ درمانی میشود. مانند سرعین، سردابه، قتورسویی، شابیل و جز آنها. در این استان بجز سد انحرافی میل مغان، تأسیسات آبرسانی قابل توجهی برای مهار و بهرهگیری از آبهای سطحی وجود ندارد.
جانوران استان اردبیل متنوعاند. در قسمتهای جنگلی خرس، گرگ، خوک، روباه، خرگوش و از پرندگان کبک، اردک، غاز وحشی، قرقاول، فاخته و مرغ وحشی یافت میشود. پرندگان مهاجر مانند پلیکان، فلامینگو و انواع مرغان آبی بیشتر در کنار دریاچهها و برکههای استان به صورت فصلی اجتماع میکنند. در کوههای استان نیز قوچ، میش، کل، بز، کبک دری، خرس، پلنگ، آهو و عقاب دیده میشود. خزندگانی مانند انواع مارهای سمی و سوسمار در جنگلها و نیز نواحی کوهستانی استان یافت میشوند.
شهرستان اردبیل
این شهرستـان بـا ١/١٧٣‘٥ کمـ٢ مساحت، محدود است از شمال و شمال شرقی و غربی به اران (جمهوری آذربایجان) و شهرستان مشگین شهر، از شرق به استان گیلان، از غرب به آذربایجان شرقی و از جنوب به شهرستان خلخال و آذربایجان شرقی. شهرستان اردبیل دارای ٣ بخش (مرکزی، هیر و سرعین) و ١١ دهستان است که مجموعاً ٣ شهر و ٢٣٢ روستا را دربر دارد. جمعیت این شهرستان ٥١١‘٢٠٦ نفر است. مرکز این شهرستان، شهر اردبیل است.
مهمترین رودخانۀ جاری در این شهرستان قرهسوست که از چشمههای متعدد و برفاب حاصل از دامنههای جنوبی کوههای سبلان و دامنۀ شمال غربی کوههای بزغوش تشکیل میشود. دیگر رودخانههای محلی شهرستان اینهاست: نمین، سولا، قوری چای، هیرچای، نیر و همچنین نشئه رود، هفت بلوک، بیله درق، کمالآباد، علی درویش، اردیموسى، سرعین و ساری دره.
آبهای معدنی شهرستان اردبیل نه تنها در سطح منطقه، بلکه در سرتاسر کشور شهرت دارد. این آبها عبارتاند از بیلهدرق، سرعین، سردابه و قتورسویی در دامنۀ کوههای سبلان؛ بوشلو و سقزچی در دامنۀ کوههای بزغوش؛ خلخال سویی و مشهسویی در دامنۀ کوههای تالش (باغرو، بغرو). از میان اینگونه آبهای معدنی، سرعین واقع در ١٠ کیلومتری اردبیل، متشکل از ١٠ چشمۀ معدنی که مهمترین آنها گاومیشگُلی است، اهمیت فراوانی دارد. افزون بر رودخانهها و چشمهها، شهرستان اردبیل دارای دریاچههایی است که نئور معروفترین آنهاست. این دریاچه در ٤٨ کیلومتری جنوب شرقی شهر اردبیل در ناحیهای کوهستانی واقع شده است.
شهرستان اردبیل از لحاظ توانمندیهای طبیعی، از مهمترین مراکز کشاورزی کشور بهشمار میرود. خاک مناسب و منابع آب نسبتاً کافی از موجبات رونق کشاورزی و باغداری در این منطقه است و اساس اقتصاد اردبیل بیشتر بر فعالیت کشاورزی و دامداری استوار است.
صنایع شهرستان رونق چندانی ندارد. صنایع دستی رایج در آبادیهای روستایی شامل قالیبافی، بافت گلیم و جاجیم، شالبافی و سفالگری است. قالیچۀ نقش قوبای اردبیل معروف است. صنایع کارخانهای در این شهرستان عمدتاً شامل صنایع مواد غذایی و شیمیایی است. گوشت، پوست، پشم و لبنیات از محصولات دامی این شهرستان است و نیز تولید عسل در این شهرستان رونقی بسزا دارد. طایفههای شاهسون در تولید این نوع فرآوردهها سهمی ارزنده دارند.
در گذشته زبان رایج در این منطقه، مانند بیشتر شهرهای آذربایجان،گویش آذری(ه م) بوده است که بهمرور ــ بهویژه در دورۀ صفوی ــ فراموش شده، و جای خود را به ترکی داده است. دین ساکنان شهرستان، اسلام و مذهب ایشان بیشتر تشیع (اثناعشری) و برخی نیز شافعی یا حنفی مذهباند. شهرستان اردبیل از نظر سیاحتی دارای جاذبهها و توانمندیهای زیادی است.
شهر اردبیل
مرکز استان و شهرستان اردبیل و یکی از کهنترین و در عین حال مهمترین شهرهای ایران. اردبیل در °٤٨ و ´١٧ طول شرقی و °٣٨ و ´١٥ عرض شمالی قرار گرفته است و متوسط ارتفاع آن از سطح دریا ١٠٠‘١ متر است. کوه سبلان در غرب آن و رودخانۀ بالِخْلو در جنوب و جنوب شرقی شهر قرار دارد.
برپایۀ آثار بازمانده از گذشته، اردبیل از شهرهای باستانی ایران بهشمار میرود. آثار و اشیاء متعلق به سدۀ ١٢ تا ١٥قم در نمین و دو سنگنبشتۀ اورارتویی یافت شده در دامنههای جنوبی کوه سبلان به خط میخی، بر قدمت این شهر و ناحیۀ پیرامونی آن تأکید دارد. علاوه بر این گفتهاند که زردشت اوستا را در بالای کوه سبلان نوشته است. همچنینگفته شده است که زردشت کتاب خود را در کوهی از کوههای اردبیل فراهم آورد و نیز روایت کردهاند که زردشت در آغاز کار در اردبیل دعوت به دین خود کرد. با این همه، فقدان اطلاعات و شواهد کافی، چگونگی شکلگیری اولیۀ این شهر را با ابهاماتی همراه ساخته است. وجود اخبارگوناگون در مورد بانی این شهر به این ابهامات دامن میزند. مورخان و جغرافینویسان اسلامی غالباً بنای این شهر را به فیروز ساسانی نسبت دادهاند.
اردبیل در زمان اشکانیان و در میان شهرهای آذربایجان، جایگاه ویژهای داشت. نوشتهاند قهرمان آذربایجان به نام رهام که از پهلوانان و از نژاد کیان بوده، در این دوره از اردبیل برخاسته بود. در دورۀ اسلامی، اردبیل در ٢٠ یا ٢٢ق فتح شد. به دستور اشعث بن قیس کندی، حاکم وقت ولایت آذربایجان، مسجدی در اردبیل بنا شد که بعداً توسعه یافت. همو علاوه بر اسکان گروهی از اعراب و سپاهیان در اردبیل، جماعتی از اهل عطا یعنی کسانی را که احکام دین میگفتند و از بیتالمال مستمری دریافت میداشتند، در این شهر منزل داد. به این ترتیب، عشیرههای عرب در شهر اردبیل و پیرامون آن ساکن شدند و اراضی حاصلخیزی را تصرف کردند و حتى کشاورزان و زمینداران پیشین را رعایای خود ساختند.
در ٢٠١ق/٨١٦م بابک، پیشوای خرمدینان در اردبیل و حوالی آن حدود ٢٢ سال به مبارزه با دولت عباسی پرداخت. در ٢٢٠ق نبردی میان بابک و افشین در ارشق رخ داد که متعاقب آن بابک به مغان (موقان) گریخت و از آنجا به شهر خود(بذّ) رفت و سرانجام در ٢٢٢ق شکست یافت. پس از شکست بابک، به واسطۀ اهمیت ارتباطی اردبیل، خلیفه معتصم دستور داد که پایگاههای خراب شده میان زنجان و اردبیل دوباره برپا شوند تا انتقال کالاها و مواد غذایی به اردبیل از نو امکانپذیر گردد.
در دورۀ ایلخانان اگرچه تبریز، به عنوان شهر مهم آذربایجان، رو به رشد بود و از لحاظ سیاسی جایگزین اردبیل بهشمار میآمد، اما اردبیل نیز به عنوان دارالارشاد هنوز از جایگاهی خاص برخوردار بود. نوشتهاند که تیمور مزارع و روستاهایی در اطراف اردبیل خرید و وقف مزار شیخ صفیالدین کرد و ضمن بخشودن مالیات اردبیل به خاندان صفوی، مزار شیخ صفی را محل بست و تحصن شناخت. در مقبرۀ شیخ صفی روزانه افراد بسیاری اطعام میشدند. این اقدام تا مدتی دراز در عهد صفویان ادامه داشت و برای اطعام مساکین ٢٥ تا ٣٠ اجاق بزرگ در مطبخخانۀ مقبره تعبیه شده بود و روزانه از حدود هزار نفر پذیرایی میشد.
شاه اسماعیل صفوی قیام خود را از اردبیل آغاز کرد. او در محرم ٩٠٥/ اوت١٤٩٩ که هنوز بیش از١٣ سال نداشت، با عدهای از پیروان خود به اردبیل آمد. پیروان او بیشتر از طایفههای ترکزبان ازجمله استاجلو، شاملو، تکلو، ورساق، روملو، ذوالقدر، افشار و قاجار بودند که استقرار آنان در اردبیل و اطراف آن در گسترش زبان ترکی بیتأثیر نبوده است. اسماعیل در ٩٠٦ق برای گرفتن انتقام پدر به شیروان حمله برد و به زودی شیروان تا بندر باکو را متصرف شد و سپس تبریز را پایتخت خود ساخت و در آنجا تاجگذاری کرد. در همین زمان تشیع مذهب رسمی اردبیل و سراسر کشور شد، حال آنکه پیش از آن مردم اردبیل شافعیمذهب بودند.
گفته شده است که اردبیل حدود ٢٠٠ سال دارالارشاد بود و همواره مرکز تجمع صوفیان بهشمار میرفت. علاوه بر این، اردبیل در این دوره در شمار شهرهای مقدس شیعیان بود و نوشتهاند که کمابیش همانند نجف، مشهد و کربلا مورد احترام بوده است.
شاه عباس اول در اواخر شعبان ١٠١٤/ دسامبر١٦٠٥ با صدور فرمانی بر دارالامان بودن شهر اردبیل (و بهویژه بقعۀ شیخ صفی) تأکید کرد. در این زمان بر در آرامگاه شیخ صفی زنجیرهای بزرگی از چپ به راست و از بالا به پایین آویخته بودند. هر فردی که تحت تعقیب قرار میگرفت، اگر دستش به این زنجیرها میرسید، یا میتوانست خود را به درون محوطۀ بقعه بیندازد، از هرگونه آسیبی در امان بود. در این زمان در شهر اردبیل دکانها و کاروانسراهای متعددی وجود داشت و شهر دارای چندین دروازه بود که دروازههای رئیس سعد، نوشهر، اسفریس و مقابر از آن جمله بودند.
شهر اردبیل در دورۀ قاجاریه رونق و شکوه گذشته را از دست داده بود. این شهر در آغاز سال ١٢٤٤ق توسط قوای روسی تصرف شد و قسمت اعظم کتابخانۀ بقعۀ شیخ صفی به عنوان غنیمت به سن پترزبورگ انتقال یافت. در میان این کتابها، برخی نسخههای نادر و ارزشمند وجود داشته است که اخیراً عکس آنها توسط وزارت امور خارجۀ ایران تهیه شده است. وسعت شهر اردبیل در این دوره به حدود یکسوم وسعت شیراز میرسید. دیوار گلی پیرامون شهر ویران، و با ردیفی از آجر پوشیده، و برجها و استحکاماتش فرو ریخته بود. افزون بر این، شهر در ١٢٥٢ق/١٨٣٦م دچار طاعون شد و جمعیت آن بسیار کاهش یافت.
شهر اردبیل دارای ١٣٢‘ ٦٧ نفر(١٣٧٥ش)جمعیت است. اردبیل آثار تاریخی ارزشمندی دارد که بیشتر مربوط به دورۀ صفویه است. کهنترین بنای تاریخی اردبیل، جمعهمسجد است که بنای اولیۀ آن از دورۀ سلجوقی است. مسجدجامع اردبیل از دیگر مساجد شهر است که در اصل بنای آن به دورۀ صفویه بازمیگردد و بعدها بازسازی شده است.
امامزاده صالح موسوم به اوغلان امامزاده سی در نزدیکی میدان شیخ صفیالدین و همچنین قیز امامزادهسی در کنار مسجدجامع میرصالح مجتهد از مکانهای مقدس این شهر است. بقعۀ امامزاده صالح در اصل شامل مسجد و مقبرهای است.
بقعۀ شیخ صفیالدین اردبیلی از جالبترین بناهای این شهر بهشمار میرود، تا جایی که آن را در میان بناهای مذهبی منحصر به فرد دانستهاند. مجموعۀ بنا که کار سلاطین مختلف دورۀ صفویه است، در اطراف بقعه شکلگرفتهاند. بنای اولیۀ بقعه را به زمان حیات شیخ صفی منسوب، و آن را خانۀ مسکونی او دانستهاند. بقعه دارای دو گنبد است: یکی بر فراز مقبرۀ شیخصفی است و دیگری بر مزار شاهاسماعیل، صندوقهای چوبی مزار شیوخ و شاهزادگان مدفون در این محل، از نظر ظرافت در منبتکاری اهمیت خاصی دارد. شاه طهماسب این مجموعه بناها را که به صورت نامنظم و پراکنده در اطراف بقعه برپا شده بودند، سامان داد و به صورت مجموعهای یکدست و هماهنگ درآورد.
مسجد و مدرسۀ علوم دینی میرزا علیاکبر واقع در میدان ساعت اردبیل از دیگر بناهای قابل توجه شهر بهشمار میرود. بنای مسجد به ابعاد ٢٤×٣٠ متر و دارای ٣٠ ستون در ٥ ردیف است. کلیسای مریم مقدس در کوچهای موسوم به ارمنستان واقع در محلۀ گازران یا اونچی میدان است.
بازار اردبیل در قالب مجموعهای مرکب از عناصر مختلف (تیمچه، سرا، حمام، مسجد و...) در میان شهر و در طرفین خیابان اصلی قرار گرفته است. اگرچه این بازار درسدههای٧و ٨ق رونق فراوانی داشت و بخش مهمی از آن در دورههای بعد، از موقوفات بقعۀ شیخ صفی بهشمار میآمد، اما بنای کنونی آن عمدتاً متعلق به دورۀ صفوی است. قسمت عمدۀ این بازار بهسبب احداث خیابان در سالهای اخیر تخریب شده، و ارتباط قسمتهایی از آن با هستۀ مرکزی از میان رفته است.
شهر اردبیل دارای چند پل قدیمی است که از آن میان میتوان به پل هفتچشمه(داش کَسَن)،مربوط به پیش از صفویه، پل سه چشمه(پیر مادر یا پیر علمدار)، مربوط به اوایل دورۀ صفوی، و پل پنجچشمه، احتمالاً متعلق به دورۀ صفوی اشاره کرد.
اردبیل را شاید بتوان نخستین شهر ایران دانست که آب آن از طریق لولهکشی تأمین میشده است. اینکار ظاهراً به دورۀ صفویه بازمیگردد. سرچشمۀ آب در یکی از مرتفعات جنوب غربی شهر به نام قره بایر (١٠ کیلومتری اردبیل) قرار داشت و آب از آنجا از طریق لولههای سفالی (تنبوشه) به قطر ٣٠ سانتیمتر به شهر وارد میشد. رشته قناتی نیز در شهر اردبیل جریان داشت که به دورۀ صفویه متعلق بود و به قنات «اهل ایمان» مشهور بود و آب آن به مصرف شرب کسانی میرسید که در بقعۀ شیخ صفی اطعام میشدند.*
مآخذ
ابن اثیر، الکامل؛
ابن حوقل، محمد، صورة الارض، لیدن، ١٩٣٩م؛
ابن خردادبه، عبیدالله، المسالک و الممالک، لیدن، ١٨٨٩م؛
ابن رسته، احمد، الاعلاق النفیسة، لیدن، ١٨٩١م؛
ابن عبدالمنعم حمیری، محمد، الروض المعطار، به کوشش احسان عباس، بیروت،١٩٨٠م؛
ابنفقیه، احمد، مختصر کتاب البلدان، لیدن، ١٣٠٢ق؛
ابودلف، مسعر، سفرنامه، به کوشش مینورسکی، ترجمۀ ابوالفضل طباطبایی، تهران، ١٣٤٢ش؛
ابوالفدا، تقویم البلدان، پاریس، ١٨٤٠م؛
اصطخری، ابراهیم، المسالک و الممالک، دمشق، ١٣٨١ق/١٩٦١م؛
همو، مسالک و ممالک (ترجمۀ فارسی)، تهران، ١٣٤٧ش؛
اعتمادالسلطنه، محمدحسن، مرآة البلدان، به کوشش عبدالحسین نوایی و هاشم محدث، تهران، ١٣٦٧ش؛
الئاریوس، آدام، سفرنامه، ترجمۀ احمد بهپور، تهران، ١٣٦٣ش؛
آمارنامۀ استان اردبیل (١٣٧٢ش)، سازمان برنامه و بودجۀ استان اردبیل، تهران، ١٣٧٤ش؛
اوبن، اوژن، ایران امروز، ترجمۀ علیاصغر سعیدی، تهران، ١٣٦٢ش؛
«اوضاع اردبیل»، ایران نو، تهران، ١٣٢٧ق/ ١٩٠٩م، س ١، شم ٧٢؛
برهان قاطع، محمدحسین بن خلف تبریزی، به کوشش محمد معین، تهران، ١٣٦٢ش؛
بلاذری، احمد، فتوح البلدان، به کوشش عبدالله انیس الطباع، بیروت، ١٤٠٧ق/١٩٨٧م؛
بهآذین، داریوش، «اردبیل»، مجموعۀ سخنرانیهای ششمین کنگرۀ تحقیقات ایرانی، تبریز، ١٣٥٥ش؛
تاورنیه، سفرنامه، ترجمۀ ابوتراب نوری، تهران، ١٣٣٦ش؛
ترابی طباطبایی، جمال، آثار باستانی آذربایجان، تهران، ١٣٥٥ش؛
تصویر وضعیت اقتصادی، اجتماعی و اعتبارات شهرستان اردبیل، سازمان برنامه و بودجه، تهران، ١٣٧٠ش؛
تقسیمات کشور جمهوری اسلامی ایران، وزارت کشور، تهران، ١٣٧٢ش؛
جغرافیا و اسامی دهات کشور، وزارت کشور، تهران، ١٣٢٩ش؛
جغرافیای کامل ایران، وزارت آمـوزش و پرورش، تهران، ١٣٦٦ش؛
جهانگشای خاقان، به کوشش الله دتا مضطر، اسلامآباد، ١٩٨٦م؛
حدود العالم، به کوشش منوچهر ستوده، تهران،١٣٤٠ش؛
حکیم، محمدتقی، گنج دانش، بهکوشش محمدعلی صوتی و جمشید کیانفر، تهران،١٣٦٦ش؛
حمدالله مستوفی، نزهة القلوب، بهکوشش محمد دبیرسیاقی، تهـران، ١٣٣٦ش؛
خـامـاچـی، بهروز، فرهنگ جغرافیایی آذربایجان شرقـی، تهـران، ١٣٧٠ش؛
ختمـیمآب، محمد و ناصر ایرانی راد، مقدمهای بر شناخت امکانات توسعۀ کشاورزی شهرستان اردبیل، سازمان برنامه و بودجه، تهران، ١٣٧٠ش؛
خلخالی، عبدالرحیم، «بقعۀ شیخ صفی»، ارمغان، تهران، ١٣٥٠ش، س ٧، شم ١؛
دلاواله، پیترو، سفرنامه، ترجمۀ شعاعالدین شفا، تهران، ١٣٤٨ش؛
دمشقی، محمد، نخبةالدهر، به کوشش مرن، لایپزیگ، ١٩٢٣م؛
دیباج، اسماعیل، «بناهای تاریخی باقیمانده در اردبیل»، بررسیهای تاریخی، تهران، ١٣٤٧ش، س٣، شم ١؛
دینوری، احمد، الاخبار الطوال، ترجمۀ محمود مهدوی دامغانی، تهران، ١٣٦٤ش؛
رُهربرن، کلاوس میشائل، نظام ایالات در دورۀ صفویه، ترجمۀ کیکاووس جهانداری، تهران، ١٣٤٩ش؛
زینالعابدین شیروانی، حدائق السیاحة، تهران، ١٣٤٨ش/ ١٣٨٩ق؛
سرشماری اجتماعی ـ اقتصادی عشایر کوچنده (١٣٦٦ش)، نتایج تفصیلی، استان آذربایجان شرقی، مرکز آمار ایران، تهران، ١٣٦٧ش؛
سرشماری اجتماعی ـ اقتصادی عشایر کوچنده (١٣٦٦ش)، نتایج تفصیلی، ایل ایلسون (شاهسون)، مرکز آمار ایران، تهران، ١٣٦٨ش؛
سرشماری عمومی نفوس و مسکن (١٣٦٥ش)، نتایج تفصیلی، شهرستان اردبیل، مرکز آمار ایران، تهران، ١٣٦٧ش؛
سمعانی، عبدالکریم، الانساب، حیدرآباد، ١٣٨٢ق/١٩٦٢م؛
سیوری، راجر، ایران عصر صفوی، ترجمۀ احمد صبا، تهران، ١٣٦٣ش؛
شهرستانی، عبدالکریم، الملل و النحل، قاهره، ١٣٨٧ق/ ١٩٦٨م؛
صفری، بابا، اردبیل در گذرگاه تاریخ، تهران، ١٣٥٠-١٣٥٣ش؛
طاهری، ابوالقاسم، جغرافیای تاریخی گیلان، مازندران و آذربایجان، تهران، ١٣٤٧ش؛
طبری، تاریخ؛
فردوسی، شاهنامه، به کوشش ژول مُل، تهران، ١٣٥٣ش؛
فرهنگ اقتصادی دهات و مزارع، استان آذربایجان شرقی(١)، تهران، ١٣٦٣ش؛
فرهنگ جغرافیایی آبادیهای کشور، سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، تهران، ١٣٧١ش؛
فرهنگ جغرافیایی ایران (آبادیها)، دایرۀ جغرافیایی ستاد ارتش، تهران، ١٣٣٠ش؛
فرهنگ روستایی (١٣٦٥ش)، کل کشور، مرکز آمار ایران، تهران، ١٣٦٩ش؛
فلسفی، نصرالله، زندگانی شاه عباس اول، تهران، ١٣٤٥ش؛
قزوینی، زکریا، آثار البلاد و اخبار العباد، بیروت، ١٤٠٤ق/١٩٨٤م؛
کریمی، بهمن، جغرافی مفصل تاریخی غرب ایران، تهران، ١٣١٦ش؛
کسروی، احمد، آذری یا زبان باستان آذربایجان، تهران، ١٣٠٩ش؛
همو، تاریخ مشروطۀ ایران، تهران، ١٣٥٥ش؛
همو، شهریاران گمنام، تهران، ١٣٥٧ش؛
همو، کاروند، به کوشش یحیى ذکاء، تهران، ١٣٥٢ش؛
کمپفر، انگلبرت، سفرنامه، ترجمۀ کیکاووس جهانداری، تهران، ١٣٦٠ش؛
کیهان، مسعود، جغرافیای مفصل ایران، تهران،١٣١١ش؛
گزارش خاکشناسی نیمه ـ تفصیلی منطقۀ اردبیل، مؤسسۀ خاکشناسی و حاصلخیزی خاک وزارت کشاورزی و منابع طبیعی، تهران، ١٣٥٥ش؛
لغتنامۀ دهخدا؛
مجمل التواریخ و القصص، به کوشش محمدتقی بهار، تهران، ١٣١٨ش؛
مخلصی، محمدعلی، فهرست بناهای تاریخی آذربایجان شرقی، تهران، ١٣٧١ش؛
مسعودی، علی، مروج الذهب، بهکوشش محمد محییالدین عبدالحمید، قاهره، ١٩٦٧م؛
مشکور، محمدجواد، «دو سنگنبشتۀ اورارتویی از آذربایجان»، راهنمای کتاب، تهران، ١٣٤٥ش، س ٩، شم ٦؛
همو، نظری به تاریخ آذربایجان و آثار باستانی و جمعیتشناسی آن، تهران، ١٣٤٩ش؛
مطالعات ارزیابی منابع و قابلیت اراضی منطقۀ اردبیل، وزارت کشاورزی، تهران، ١٣٦٨ش؛
مقدسی، محمد، احسن التقاسیم، لیدن،١٩٠٦م؛
میرخواند، محمد، روضة الصفا، به کوشش عباس زریاب خویی، تهران، ١٣٧٣ش؛
مینورسکی، ولادیمیر، سازمان اداری حکومت صفوی، ترجمۀ مسعود رجبنیا، تهران، ١٣٣٤ش؛
نفیسی، سعید، تاریخ اجتماعی و سیاسی ایران در دورۀ معاصر، تهران، ١٣٤٢ش؛
هدایت، رضاقلی، روضةالصفای ناصری، قم، ١٣٣٩ش؛
هفت کشور یا صور الاقالیم، به کوشش منوچهر ستوده، تهران، ١٣٥٣ش؛
یاقوت، بلدان؛
یعقوبی، احمد، البلدان، بیروت، ١٤٠٨ق/ ١٩٨٨م؛
نیز:
Barthold, W. W., An Historical Geography of Iran, tr. S. Soucek, New Jersey, ١٩٨٤;
Dury, C. J., Art of Islam, New York, ١٩٧٠;
EI٢;
Le Brun, C., Voyages par la Moscovie en Perse, Amsterdam, ١٧١٨;
Lockhart, L., Persian Cities, London, ١٩٦٠;
Markwart, J., Ērānšahr, Berlin, ١٩٠١;
Minorsky, V., «Transcaucasica», JA, ١٩٣٠, vol. CCXVII;
Morton, A. H., «The Ardabīl Shrine in the Reign of Shāh Ṭahmāsp I», Iran, London, ١٩٧٤, vol. XII;
Pope, A. U., A Survey of Persian Art, London etc., ١٩٦٧;
Scerrato, U., Monuments of Civilization in Islam, London, ١٩٧٦;
Schwarz, P., Iran im Mittelalter, Hildesheim, ١٩٦٩.
عباس سعیدی