اَسماء \ asmā[ˀ]\ (د ٧٣ق/ ٦٩٢م)، مشهور به ذات النطاقین، دختر ابوبکر (خلیفۀ اول)، از زنان صحابی پیامبر(ص)، از نخستین گروندگان به اسلام و نیز راوی حدیث. وی در سال ٢٧ پیش از هجرت در مکه زاده شد (ابن‌عساکر، ١٠؛ ابن‌اثیر، ٣٩٢؛ نووی، ٣٢٩). در کودکی، به دعوت پدرش، در مکه اسلام آورد و هجدهمین تن از مسلمانان بود (ابن‌سعد، ٢٤٩؛ ابن‌عبدالبر، ١٧٨٣؛ نیز ابن‌عساکر، ابن‌اثیر، همان‌جاها). اسماء با زبیر بن عوّام ازدواج کرد و از او صاحب ٨ فرزند شد. عبدالله و مصعب بن زبیر از مشهورترین فرزندان اویند (کلبی، ١٢٧؛ ابن‌سعد، ٢٥٠؛ زبیری، ٢٧٦؛ ابن‌عساکر، ٥، جم‌ ).
اسماء از مسلمانانی بود که از مکه به مدینه هجرت کرد (ابن‌عبدالبر، ١٧٨٢-١٧٨٣) و در جنگ یرموک نیز همراه زبیر بود (ابن‌سعد، ٢٥٣؛ ابن‌عساکر، ٣)، اما پس از چندی، از زبیر جدا شد و همراه پسر خود، عبدالله، تا قتل او، در مکه اقامت کرد (نک‌ : ابن‌سعد، همان‌جا؛ ابن‌قتیبه، ١٧٣؛ ابن‌عساکر، ٩، نیز ١٦- ١٨). دربارۀ شهرت او به ذات النطاقین گفته‌اند که چون پیامبر(ص) و ابوبکر قصد هجرت کردند، اسماء پیش‌بند خویش دو پاره کرد و زاد و توشۀ آنان را با آن بست و پیامبر او را دعا فرمود (بخاری، ٢٥٦- ٢٥٨؛ ابن‌عبدالبر، ١٧٨٢؛ ابن‌منجویه، ٤١٧؛ ابونعیم، ٥٥).
از اسماء نزدیک به ٦٠ حدیث دربارۀ نماز، حج، زکات و جز آنها روایت شده است (نک‌ : شوکانی، ٧٣١؛ ونسینک، ١١-١٢؛ کحاله، ٤٩). اسماء شعر نیز می‌سرود (کحاله، همان‌جا) و به تعبیر رؤیا نیز آشنا بود (ابن‌عساکر، ١٢١؛ ذهبی، ١٣٥). وی بسیار زیست، چندان که ناتوان و نابینا شد (ابن‌سعد، ٢٥٢؛ ابن‌عبدربه، ٤١٥).

مآخذ

ابن‌اثیر، علی، اسد الغابة فی معرفة الصحابة، مطبعۀ وهبیه، مصر، ١٢٨٠-١٢٨٦ق، ج ٥؛
ابن‌سعد، محمد، الطبقات الکبرى، دارصادر، بیروت، بی‌تا، ج ٨؛
ابن‌عبدالبر، یوسف، الاستیعاب، به‌کوشش علی‌محمد بجاوی، قاهره، ١٣٨٠ق/ ١٩٦٠م، ج ٤؛
ابن‌عبدربه، احمد، العقد الفرید، به‌کوشش احمد امین و دیگران، بیروت، ١٤٠٢ق، ج ٤؛
ابن‌عساکر، علی، تاریخ مدینة دمشق، به‌کوشش سکینه شهابی، دمشق، ١٤٠٢ق/ ١٩٨١م؛
ابن‌قتیبه، عبدالله، المعارف، به‌کوشش ثروت عکاشه، قاهره، ١٣٨٨ق/ ١٩٦٩م؛
ابن‌منجویه، احمد، رجال صحیح مسلم، به‌کوشش عبدالله لیثی، بیروت، ١٤٠٧ق/ ١٩٨٧م، ج ٢؛
ابونعیم اصفهانی، احمد، حلیة الاولیاء، قاهره، ١٣٥٥ق/ ١٩٣٣م، ج ٢؛
بخاری، محمد بن اسماعیل، صحیح ( الجامع الصحیح)، استانبول، ١٣١٥ق، ج ٤؛
ذهبی، محمد بن احمد، تاریخ الاسلام، قاهره، ١٣٦٨ق؛
ج ٣؛
زبیـری، مصعب بـن عبدالله، نسب قـریش، بـه‌کـوشش اواریسـت لوی ـ پروانسال، قاهره، ١٣٧٢ق/ ١٩٥٣م؛
شوکانی، محمد بن علی، درّ السحابة فی مناقب القرابة و الصحابة، به‌کوشش حسین بن عبدالله عمری، دمشق، ١٤٠٤ق/ ١٩٨٤م؛
کحاله، عمررضا، اعلام النساء، بیروت، ١٤٠٤ق/ ١٩٨٤م، ج ١؛
کلبی، هشام بن محمد، جمهرة النسب، به‌کوشش ناجی حسن، بیروت، ١٤٠٧ق/ ١٩٨٦م؛
نووی، یحیى بن شرف، تهذیب الاسماء و اللغات، ادارة الطباعة المنیریه، بی‌تا، ج ٢؛
ونسینک، آرنت یان، المعجم المفهرس لالفاظ الحدیث النبوی، استانبول، ١٩٨٨م، ج ٨.

رضوان مساح (دبا)