آرْیانا [āryānā]، بهرام(نام اصلی: حسین معتمدی منوچهری تنکابنی) (١٢٨٥-١٣٦٤ش/ ١٩٠٦-١٩٨٥م)، ارتشبد، از سران نظامی عصر پهلوی دوم. در ایران و فرانسه تحصیل نظامی کرد و در ١٣٠٨ش ( ایران...، ٦٧) به تدریس در دانشکدۀ افسری مشغول شد. علاقۀ بسیار او به ناپلئون و تقلید از رفتار او، سبب شد که در دانشکدۀ افسری به «حسین ناپلئون» معروف شود (عاقلی، شرح...، ١/ ١٢). در ١٣١٨ش، با درجۀ سرگردی به معاونت فرمانده گردان و در ١٣١٩ش، به مدیریت آموزش رستۀ پیاده منصوب شد (همان، ١/ ١٠). در جنگ جهانی دوم، از نظامیانی بود که از سوی متفقین و به ظن همکاری با آلمانیها، یا تمایل به آنها، دستگیر، و به اردوگاهی در اراک منتقل شد (عاقلی، همان، ١/ ١١). در دورۀ دوسالۀ تبعید در اراک توانست به دانشکدۀ حقوق راه یابد و در رشتۀ حقوق تحصیل کند (لارودی، ٢٥٦). او پس از آزادی، به مناصبی چون ریاست رکن یکم و معاونت اداری دانشکدۀ افسری گمارده شد (عاقلی، همانجا) و در ضمن به تشکیلات ناآشکار نهضت ملی به رهبری سرلشکر حسن ارفع (ه‌ م)، رئیس ستاد ارتش پیوست (خامه‌ای، ٤٤٧). در ١٣٢٥ش به معاونت لشکر خراسان، در اسفند ١٣٢٦، پس از ارتقا به درجۀ سرتیپی، به مدت دو سال به فرماندهی تیپ مهاباد (نظامیان...، ١٠) و در ١٣٢٨ش به فرماندهی لشکر گارد منصوب شد و یک سال بعد، نام خود را به بهرام آریانا تغییر داد (همانجا).
در مهر١٣٣١، دکتر مصدق، نخست‌وزیر وقت، پس از انحلال لشکر گارد وی را به عنوان وابستۀ نظامی به فرانسه فرستاد ( گذشته...، ٥٨٣؛ عاقلی، همانجا). آریانا در ایام اقامت در فرانسه از دانشگاه سوربن دکترای حقوق بین‌الملل گرفت (همانجا). در ١٣٣٤ش، پس از بازگشت به ایران، به درجۀ سرلشکری ارتقا یافت و ریاست ستاد نیروی زمینی به او سپرده شد. در ١٣٣٩ش با درجۀ سپهبدی از این سمت برکنار، و به ژنرال آجودانی محمدرضا پهلوی برگزیده شد (همو، روزشمار...، ٢/ ٤٩، ٥٦، ١٠٩-١١٠). در ١٣٤١ش با عنوان فرمانده عملیات جنوب، مأمور سرکوب شورش عشایر فارس شد (همو، شرح، ١/ ١١-١٢) و در اول تیر ١٣٤٢، پس از سرکوب شورش، پایان عملیات را اعلام کرد (شهبازی، ٣٠٣-٣٠٤). او در کتابی با نام تاریخچۀ عملیات جنوب، این عملیات را به روایت خودش شرح داده است. در ١٣٤٣ش به درجۀ ارتشبدی ارتقا یافت و در ٢٨ آذر ١٣٤٤ به ریاست ستاد بزرگ ارتشتاران منصوب شد. از اقدامات او در دورۀ ریاست ستاد بزرگ ارتشتاران، انتشار مجلۀ بررسیهای تاریخی و تأسیس انجمن فرهنگ ارتش در ١٣٤٧ش برای گزینش واژه‌های فارسی در برابر واژه‌های بیگانه و عربی به فارسی بود (بررسیهای تاریخی، ٣٢٥-٣٢٦). او ٤ سال در این سمت باقی ماند.
آریانا پس از بازنشستگی در پاریس اقامت کرد و پس از انقلاب اسلامی، رهبری سازمان آزادگان را در مخالفت با انقلاب برعهده گرفت و به‌منظور رهبری شاخۀ نظامی این سازمان برضد جمهوری اسلامی ایران به ترکیه رفت، ولی به سبب اختلاف با این سازمان، از آن جدا شد و ارتش رهایی‌بخش ایران (آرا) را تأسیس‌کرد که عمر آن نیز کوتاه‌بود. آریانا در پاریس درگذشت (کیا، ١٥٢-١٥٣، ١٧٨-١٨٠، ١٨٦- ١٨٨؛ عاقلی، همان، ١/ ١٢).

مآخذ

بررسیهای تاریخی، تهران، ١٣٤٧ش، س ٣، شم‌ ٣ و ٤؛
خامه‌ای، انور، خاطرات سیاسی، تهران، ١٣٧٢ش؛
شهبازی، عبدالله، ایل ناشناخته، تهران، ١٣٦٦ش؛
عاقلی، باقر، روزشمار تاریخ ایران از مشروطه تا انقلاب اسلامی، تهران، ١٣٧٠ش؛
همو، شرح حال رجال سیاسی و نظامی معاصر ایران، تهران، ١٣٨٠ش؛
کیا، ب.، ارتش تاریکی، تهران، ١٣٧٦ش؛
گذشته چراغ راه آینده است، تهران، نشر سمندر؛
لارودی، نورالله، اسیران، تهران، ١٣٣١ش؛
نظامیان عصر پهلوی به روایت اسناد ساواک، ارتشبد بهرام آریانا، تهران، ١٣٨٤ش؛
نیز:

Iran Who’s Who, Tehran, ١٩٧٦.
فاطمه معزّی