دانشنامه ایران - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٢٠٩٦ - ارساری
ارساری
نویسنده (ها) :
علی اکبر دیانت
آخرین بروز رسانی :
دوشنبه ٩ دی ١٣٩٨
تاریخچه مقاله
اِرْساری [ersārī]، یکی از قبیلههای بزرگ ترکمن که در منطقۀ وسیعی میان ساحل چپ آمودریا (جیحون) از بخارا تا بلخ و افغانستان پراکندهاند.
برخی ارساریها را از سالورها میدانند که آنان نیز خود به قبیلههایاوغوز یا یازر اوغوز منسوباند. بهروایتی ارساریبیک ــ که این قبیله نام خود را از او گرفته ــ نوۀبزرگ اوغورجیک آلپ از نسل سالوریان است که پس از جنگ با بایندر از عراق به منقشلاق در ترکستان آمد.
ارساریها در سدههای١٠ و١١ق/ ١٦ و ١٧م در اطراف ابوالخان (بالخان) زندگی میکردند و از تابعان و خراجگزاران صفیان (سفیان) خان بودند که در نواحی منقشلاق و اورگنج فرمانروایی داشت، اما بعد از چندی چون از دادن زکات و مالیات خودداری کردند، سفیانخان آنان و متحدانشان، سالورهای خراسان را مورد حمله قرار داد.
ارساریها پس از مهاجرت از منقشلاق مدتی نیز تابع امیر بخارا بودند و در طول سدۀ ١١ق در رویدادهای سیاسی خانات خیوه نقشی مهم داشتند و سپس در فرصتهای مناسب همراه دیگر قبایل ترکمن، مانند تکه، یموت و جز آنها ــ در دورۀ نادرشاه ــ به شهرهای ابیورد، سرخس، نسا و دیگر نواحی خراسان تاختوتاز میکردند.
این قبیله که جمعیت آنان را از ٥٠ هزار تا ١٠٠ هزار خانوار نوشتهاند، به کشاورزی اشتغال دارند و به ٥ طایفۀ بزرگ: اولوتپه (اولوق)، گونش، آلاجا، بکائول و کارائول تقسیم میشوند.*
مآخذ
ابوالغازی بهادرخان، شجرۀ ترک، به کوشش دمزن، سن پترزبورگ، ١٢٨٧ق/ ١٨٧١م؛
محمدکاظم، عالم آرای نادری، به کوشش محمدامین ریاحی، تهران، ١٣٦٤ش؛
وامبری، آرمینیوس، سیاحت درویشی دروغین در خانات آسیای میانه، ترجمۀ فتحعلی خواجه نوریان، تهران، ١٣٦٥ش؛
نیز:
EI٢, S;
IA;
Sūmer, F., Oğuzlar (Türkmenler), Ankara, ١٩٧٢.
علیاکبر دیانت