الاقمر، مسجد \masjed-e al-aqmar\، از آثار معماری دورۀ فاطمیان در قاهره. مسجد الاقمر در ٥١٩ ق / ١١٢٥ م به دستور مأمون بطائحی، وزیر آمر خلیفۀ فاطمی، ساخته شد (مقریزی، الخطط، ٢ / ٢٩٠؛ نیز نک‌ : حسینی، ٢٥٦-٢٥٧). این مسجد که از ابتدا جزو ساختمانهای سلطنتی بود، در رجب ٧٩٩ / آوریل ١٣٩٧ تجدید بنا گردید (نک‌ : قلقشندی، ٣ / ٣٦١؛ مقریزی، همانجا؛ بلوم، «هنر ... »، ١٧٥-١٧٤؛ برنس ـ ابوسیف، ٢٩-٣٢).

مقریزی از ساختن دکانها و انبارهایی در ضلع شمالی مسجد حکایت می‌کند و نام بیبرس مملوکی (حک‌ ٦٥٨- ٦٧٨ ق) را در شمار نوسازان مسجد می‌آورد. به روایت او، در زمان تجدید بنا در صحن مسجد حوضی برای وضوگرفتن احداث کردند که آب آن از راه لوله‌های مسی هدایت می‌شد. در رمضان همان سال، نماز جمعه در این مسجد برگزار شد (همانجا، نیز السلوک، ٣(٢) / ٨٧٩؛ بلوم، همانجا). چندی بعد در سمت راست محراب مئذنه ساختند، و مسجد
را سفیدکاری، و با لاجورد و طلا تزیین کردند. همچنین، ظاهراً به‌منظور تسهیل حضور جماعت، حوض را از میان برداشتند و در گوشه‌ای یک وضوگاه ساختند. در پشت ساختمان نیز حوضی برای آب‌دادن به چهارپایان بنا کردند. چاه مسجد از قرنها پیش بازمانده بود و بـه دیری در آن محل تعلق داشت (نک‌ : مقریزی، الخطط، همانجا؛ ابن‌ظهیره، ١٨٠؛ عبدالوهاب، ١ / ٧٠؛ مساجد ... ، ١ / ٢٨).
الاقمر بیشتر از حیث ابتکاری‌بودن تزیینات و طرح نمای اصلی در خور توجه است. طرح کلی بنا از نخستین مسجد فاطمیان در مهدیه (تونس) نشئت گرفته است. نمای رو به خیابان، برخلاف بیشتر ساختمان که آجری است، پوشش سنگی دارد. جناح راست آن از میان رفته، اما تزیینات مدخل مسجد و قوس درگاه کور سمت چپ ــ که شمسه‌ای‌ است با شعاعهایی از سنگِ تراشیده ــ از زیبایی ویژه‌ای برخوردار است (نک‌ : کرسول، ٣٦١؛ عبدالوهاب، همانجا؛ مساجد، ١ / ٢٨- ٢٩؛ جینگ، ٣٥٢).
کتیبه‌های نما به خط کوفی و مشتمل بر آیات قرآن، مطالب تاریخی و مانند اینها ست، ازجمله آیۀ تطهیر (احزاب / ٣٣ / ٣٣)، آیۀ ١٢٨ سورۀ نحل (١٦)، آیات ٣٦-٣٧ سورۀ نور (٢٤)، کلمات «محمد» و «علی»، عبارات «لا الٰه الا الله وحده لا شریک له»، «لا الٰه الا الله محمد رسول الله علی ولی الله» (نک‌ : عبدالوهاب، ١ / ٧٠، ١٠٠، ١٣٧؛ محمد، ١ / ٣٢٤؛ بلوم، «مناره ... »، ١٤٢؛ «فهرست ... »، VIII / ١٤٦-١٤٧). در سمت چپ مدخل، بخشی از بدنۀ استوانه‌ای مناره که تزیینات مقرنس‌کاری داشته، باقی است (نک‌ : همان، VIII / ١٤٨؛ عبدالوهاب، ١ / ٧٠؛ بلوم، همانجا). دیگر خصوصیت مسجد، طرز قرارگرفتن دهلیز آن است که از یک‌سو ایوان ورودی و از سوی دیگر جلوخان مسجد را با جهت قبله تطبیق می‌دهد (نک‌ : مساجد، کرسول، همانجاها؛ محمد، ١ / ٣٢٣؛ برنس ـ ابوسیف، ٣٠-٢٩؛ بلوم، «هنر»، ١٧٦-١٧٥). محراب مسجد دارای قوسی تیزه‌دار است که به طرزی مقبول از رخام ساخته شده است، و بر فراز آن، ‌لوحۀ تاریخ بنا و تعمیرات قرار دارد. منبر چوبی دورۀ آمر و نیز درِ آب‌انبار از آثار جالب توجه مسجد است (نک‌ : مقریزی، همانجا؛ عبدالوهاب، ١ / ٧٢-٧٣، ٢ / ٢٩؛ حسن، ٤٥٩). در پهلوهای داخل منبر، روکوبهای چوبی با نقوشی از حیوانات وجود دارد که به نظر می‌رسد از جایی دیگر آورده شده است. گاه در بناهایی که پس از الاقمر ساخته شده‌اند، عناصری قابل توجه وجود دارد که برگرفته از این مسجدند (نک‌ : عبدالوهاب، ١ / ٧٣، ٢ / ٢٩؛ مساجد، همانجا؛ حسن، ١٦٦، حاشیۀ ١؛ سندرز، ١٦٢).
بازتاب سیمای الاقمر در مکان دوردستی مانند هند نیز تا اندازه‌ای قابل توجه است. در گجرات، جامعه‌ای اسماعیلی‌مذهب به نام بُهره وجود دارد که در بناهای قدیمی ایشان، مانند مسجد لؤلؤ و مسجد معظّم، نقش‌مایه‌های تزیینی، کتیبه‌های کوفی و به‌خصوص طاقهای خورشیدی، اقتباس از آثاری مانند الاقمرند (همو، ١٥٩-١٦٠,١٦٢,١٦٤).

مآخذ

ابن‌ظهیره، الفضائل الباهرة، به کوشش مصطفى سقا و کامل مهندس، قاهره، ١٩٦٩ م؛
حسن، زکی محمد، فنون الاسلام، بیروت، ١٤٠١ ق؛
حسینی، فرج حسین فرج، النقوش الکتابیة الفاطمیة، قاهره، ٢٠٠٧ م؛
عبدالوهاب، حسن، تاریخ المساجد الاثریة، قاهره، ١٩٤٦ م؛
قرآن کریم؛
قلقشندی، احمد، صبح الاعشیٰ، قاهره، ١٣٨٣ ق / ١٩٦٣ م؛
محمد، سعاد ماهر، مساجد مصر و اولیاؤها الصالحون، قاهره، ١٩٧١ م؛
مساجد مصر، جیزه، ١٩٤٨ م؛
مقریزی، احمد، الخطط، بولاق، ١٢٧٠ ق؛
همو، السلوک، به کوشش محمد مصطفى زیاده، قاهره، ١٩٥٦ م؛
نیز:

Behrens-Abouseif, D., «The Façade of the Aqmar Mosque in the Context of Fatimid Ceremonial», Muqarnas, Leiden, ١٩٩٢, vol. IX;
Bloom, J., «Islamic Art- Architecture, c. AD ٩٠٠-c. ١٢٥٠: Egypt», DA, vol. XVI;
id, Minaret, Symbol of Islam, Oxford, ١٩٨٩;
Ching, F. et ‌al., A Global History of Architecture, Hoboken, ٢٠٠٧;
Creswell, K. A. C., «Fatimid Art», EWA, vol. V;
Mozzati, L., Islamic Art, München etc., ٢٠١٠;
Répertoire chronologique d’épigraphie arabe, eds. E. Combe et al., Cairo, ١٩٣٧;
Sanders, P., «Bohra Architecture and the … », L’Egypt Fatimid, ed. M. Barrucand, Paris, ١٩٩٩.
یدالله غلامی (دبا)