اِسراء \ esrā[ˀ]\ ، هفدهمین سورۀ قرآن مجید، دارای ١٢ رکوع، ١١١ (یا ١١٠) آیه، ٥٦٣‘١ کلمه و ٤٦٠‘٦ حرف.
سورۀ اِسراء یا اَسرى از دیرباز با این دو نام شهرت داشته، و وجه تسمیۀ آن، افتتاح سوره با آیۀ اِسراء بوده است. اما محدثانْ این سوره را غالباً سورۀ بنی‌اسرائیل می‌نامیده‌اند (نک‌ : بخاری، ٢٢٣؛ سیوطی، الدر...، ١٣٦؛ طبری، ٢؛ حویزی، ٩٧)، زیرا صدر و ذیل آن (آیه‌های ٢، ١٠١-١٠٤) به بیان سرگذشت و سرنوشت قوم بنی‌اسرائیل، به شیوه‌ای متفاوت با دیگر مواضع قرآن کریم، اختصاص یافته است (نیز نک‌ : اندرابی، گ ٥٠ پ؛ فیروزآبادی، ٢٨٨). این سوره، با لحاظ کلمۀ آغازین آن، سورۀ «سبحان» نیز نامیده شده است (نک‌ : ابن‌کثیر، ٢؛ سیوطی، الاتقان، ١٩٣).
سورۀ اسراء از نظر ترتیب نزول، در روایات مختلف در ردیفهای ٤٦ تا ٥٠ جای گرفته، و بنا به روایت مشهور، پنجاهمین سورۀ قرآن کریم است که پس از سوره‌های شعراء، نَمل و قَصص، و پیش از سوره‌های یونس، هود و یوسف نازل شده است (مثلاً نک‌ : ابن‌ندیم، ٢٨-٢٩؛ طبرسی، ١٠/ ٤٠٥؛ سیوطی، همان، ٤٣؛ دروزه، ١٤).
سورۀ اسراء اسلوب بیانی ویژه‌ای دارد. در این سوره، موضوعهای اصلی و فرعی با تناوبهای منظم و بازگشتهای پیاپی به هر مطلب، در اثنای یکدیگر، به رشتۀ بیان کشیده شده‌اند (در این باره نک‌ : طبرسی، ٦/ ٤٠٢، ٤٠٧، ٤٠٨، ٤٢٦). موضوع اصلی سورۀ اسراء، ویژگیهای رسالت پیامبر اکرم(ص) به‌عنوان خاتم پیامبران، و ویژگیهای هدایت قرآن کریم به‌عنوان آخرین کتاب آسمانی است (نک‌ : قطب، ٢٩٩).
در نیمۀ نخست سورۀ اسراء، منشور جامعی مشتمل بر ٢٥ حکمت الٰهی مطرح شده است که پایه و مایۀ تعالیم و معارف همۀ ادیان آسمانی دانسته می‌شود (نک‌ : آیه‌های ٢٢- ٣٨).
آخرین آیۀ سورۀ اسراء (آیۀ ١١١) را پیامبر اکرم (ص) «آیة العزّ» نامید. گفته‌اند همین‌که پسربچه‌ای از بنی‌عبدالمطلب زبان باز می‌کرد، آن حضرت آیة العز را به او تعلیم می‌فرمودند (ابوالسعود، ٢٠١) و نیز هرگاه بار سفر می‌بستند، این آیه را می‌خواندند (احمد بن حنبل، ٤٣٩). نیز گویند آیة العز همان‌گونه که خاتمۀ این سورۀ قرآن است، خاتمۀ تورات نیز بوده است (قرطبی، ٣٠١).

مآخذ

ابن‌کثیر، تفسیر القرآن العظیم، بیروت، ١٤٠٠ق/ ١٩٨٠م، ج ٣؛
ابن‌ندیم، الفهرست؛
ابوالسعود، محمد، تفسیر، بیروت، دار احیاء التراث العربی، بی‌تا، ج ٥؛
احمد بن حنبل، مسند، دارالفکر، قاهره، ١٣١٣ق، ج ٣؛
اندرابی، احمد، الایضاح فی القراءات، نسخۀ عکسی موجود در کتابخانۀ مرکز؛
بخاری، محمد بن اسماعیل، صحیح، استانبول، ١٣١٥ق، ج ٥؛
حویزی، عبدعلی، تفسیر نورالثقلین، به‌کوشش هاشم رسولی محلاتی، قم، ١٣٨٥ق، ج ٣؛
دروزه، محمدعـزت، التفسیر الحدیث، دار احیاء الکتب العربیه، بی‌جا، ١٣٨١ق/ ١٩٦٢م، ج ١؛
سیوطی، عبدالرحمان بن ابوبکر، الاتقان، به‌کوشش محمد ابوالفضل ابراهیم، قاهره، ١٣٨٧ق/ ١٩٦٧م، ج ١؛
همو، الدر المنثور، قاهره، ١٣١٤ق، ج ٤؛
طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان، صیدا، ١٣٥٥ق/ ١٩٣٦م؛
طبری، تفسیر، ج ١٥؛
فیروزآبادی، محمد بن یعقوب، بصائر ذوی التمییز، به‌کوشش محمدعلی نجار، قاهره، ١٣٨٣ق، ج ١؛
قرطبی، محمد بن احمد، الجامع لاحکام القرآن، بیروت، ١٩٦٥م، ج ١٠؛
قطب، سید، فی ظلال القرآن، بیروت، ١٣٨٦ق/ ١٩٦٧م، ج ٥.

محمدعلی لسانی فشارکی (دبا)