اِسپانیایِ جدید \ espāniyā-ye jadid\ ، یا اسپانیای نو، نـخسـتـیـن نایب‌السلطنه‌نشین از ٤ نایب‌السلطنه‌نشینی که اسپانیا برای حکومت بر متصرفات خود در قارۀ آمریکا دایر کرد. این قلمرو که در ١٥٣٥م تأسیس شد، ابتدا دربرگیرندۀ همۀ سرزمینهای زیر سلطۀ اسپانیا در شمال باریکۀ پاناما بود؛ اما بعدها این سرزمینها را نیز دربر گرفت: کالیفرنیای عُلیا و سُفلا (امروزه در مرکز و جنوب غربی ایالات متحده) و سرزمینی که در طول کرانه‌های خلیج مکزیک، به سوی شرق تا فلوریدا امتداد می‌یافت. حکومت بر متصرفات اسپانیا در دریای کارائیب نیز به نایب‌السلطنه‌نشین اسپانیای جدید واگذار شد. سپس در ١٥٦٥م، جزایر فیلیپین، که به‌تازگی به تصرف اسپانیا درآمده بود، نیز زیر فرمان نایب‌السلطنۀ اسپانیای جدید قرار گرفت. به تدریج در قلمرو نایب‌السلطنه، چند فرمانداری کل پدید آمد: سانتو دُمینگو (١٥٤٠م)، گواتمالا (١٥٦٠م) و کوبا (١٧٦٤م). مقر حکومت نایب‌السلطنه، شهر مکزیکو (مکزیکوسیتی) بود.
اگرچه از نظر قانونی، نایب‌السلطنه مقام مافوق بود، اما به‌علت آزادی عمل چشمگیر فرمانداران و دادگاههای عالی سلطنتی در بسیاری از نواحی تابع، قدرت او در عمل محدود به نواحی مرکزی و جنوبی مکزیک می‌شد. در محدودۀ این قلمرو، نایب‌السلطنه‌ها توانستند گروههای بومیان را به دین مسیحی درآورند، مجموعه‌ای از نهادهای آموزشی را پدید آورند و اقتصادی متکی بر استخراج معدن و مزرعه‌داری را گسترش دهند. طبق برآوردها، در طول نخستین سدۀ فرمانروایی اسپانیاییها، جمعیت بومیان سرخ‌پوست اسپانیای جدید درنتیجۀ بدرفتاری حاکمان، بیماری و گسسته شدن فرهنگشان، از ٢٥ میلیون به یک میلیون تن کاهش یافت.
نخستین نایب‌السلطنۀ اسپانیای جدید آنتونیو دِ مِندوثا بود که از ١٥٣٥ تا ١٥٤٩م حکومت کرد، سپس نایب‌السلطنۀ پرو شد، و یک سال بعد در همان‌جا درگذشت.
نیابت سلطنت اسپانیای جدید پس از یک دورۀ افول در اواخر سدۀ ١٧ و اوایل سدۀ ١٨م، شامل جدا شدن لوئیزیانا و پیوستن آن به فرانسه (١٨٠٠م)، و به دنبال آن، پیوستن فلوریدای غربی و فلوریدا به ایالت متحدۀ آمریکا (١٨١٠-١٨١٩م)، تجدید حیات یافت و موفق به مهار نخستین تلاشها برای استقلال مکزیک به رهبری میگِل ایدالگو و خوسه ماریا مُرِلُس شد؛ ولی در ١٨٢١م در برابر ائتلافی که به رهبری آگوستین دِ ایتوربیده ــ رهبر استقلال‌طلب و سپس، امپراتور مکزیک ــ پدید آمد، تسلیم شد و از میان رفت. آمریکای مرکزی که در زمان حکومت نایب‌السلطنه، جزو فرمانداری کل گواتمالا بود، به کشور تازه‌استقلال‌یافتۀ مکزیک منضم شد، اما پس از فروپاشی امپراتوری ایتوربیده در ١٨٢٣م، راه استقلال را پیمود.

مآخذ

EB, ٢٠٠٨ (under «New Spain, Viceroyalty of», «capitan general»);
MEL (under «Neuspanien»).
بخش جغرافیا