اسکندر بیک \ eskandar-beyk\ ، یا اسکندر بیگ (در آلبانیایی: سکَندِربِگ/ سکَندِربِئو) (١٤٠٥- ١٤٦٨م/ ٨٠٨ - ٨٧٢ ق)، سردار و قهرمان ملی آلبانی در جنگ با دولت عثمانی، و یکی از شخصیتهای معروف در تاریخ اروپا. نام اصلی او گیِرگْی یا گِئورگ (برای ضبطهای گوناگون، نک‌ : هامرپورگشتال، ٤٤٢؛ سامی، ذیل اسکندربک؛ رضانور، ١٧٥؛ EI ٢، ذیل «اسکندر بیک»)، و نام خانوادگی‌اش کاستریوتی (کاستریوتا) بود (EB ، MEL ، ذیل «اسکندر بیک»).
خاندان کاستریوتی از سرشناس‌ترین امیران (پرَنسهای) آلبانی‌ بودند (اوزون چارشیلی، I/ ٢٠٧). گیون (ژان) کاستریوتی، پدر اسکندربیک، در ٨١٣ ق/ ١٤١٠م، حاکمیت عثمانیها را بر سرزمین خود پذیرفت و پسران خود را به‌عنوان گروگان به دربار عثمانی فرستاد (همو، I/ ٢٠٨).
گیِرگْی کاستریوتی، کوچک‌ترین پسر گیون، ١٩ساله بود که به دربار مراد دوم، سلطان عثمانی، وارد شد و برابر سنت عثمانیان، در زمرۀ غلامان خاص، تربیت مخصوص یافت (همان‌جا؛ کمال‌پاشازاده، ٢٧٩؛ اینالجیک، ١٦٢؛ صولاق‌زاده، ١٦٨؛ آرنلد، ١٢٧). او به‌سبب سلحشوری و لیاقتش، مورد توجه سلطان قرار گرفت و به توصیۀ او، اسلام پذیرفت و اسکندر نامیده شد (هامرپورگشتال، ٥٨٧؛ کمال‌پاشازاده، اوزون‌چارشیلی، همان‌جاها).
به‌تدریج، کار اسکندر روی به پیشرفت نهاد، تا اینکه در سپاه عثمانی به مقامِ سنجق بیکی رسید. پس از درگذشت پدر اسکندر، حکومت قلمرو او به حسن بیک، امیر شهر کرویه (آقجه‌حصار)، واگذار شد. این امر اسکندر را آزرده‌خاطر کرد. او در جنگ عثمانیها با یانوش‌ هونیادی، شاه مجارستان، فرصت را غنیمت شمرد و از سپاه عثمانی گریخت (اوزون چارشیلی، I/ ٢٠٩؛ رفیق، ٤٠٠) و با استفاده از فرمانی جعلی، که پیش‌از‌آن تهیه کرده بود، شهر کرویه، مرکز آلبانی، را گرفت و قیام خود را آشکار کرد (اوزون چارشیلی، همان‌جا؛ هامرپورگشتال، ٤٤٣). سپس، با هم‌داستانی رؤسا و بزرگان آلبانی، نیرویی نظامی تشکیل داد و فرمانده عثمانی را، که به سرکوب او آمده بود، درهم شکست. اسکندر بیک به دین مسیحی بازگشت و در ١٤٤٤م اتحادیه‌ای از امیران آلبانی تشکیل داد. آنان اسکندر بیک را به رهبری اتحادیه و فرماندهی همۀ نیروهای آلبانیایی برگزیدند (اوزون چارشیلی، II/ ٥٩-٦٠؛ هامرپورگشتال، ٤٤٤-٤٤٥؛ «تاریخ مصور...»، ٣٣٢؛ EB ، همان‌جا).
ازآن‌پس، اسکندر بارها با عثمانیها جنگید تا سرانجام، سلطان محمد دوم به تن خویش رو به سوی اسکندر نهاد و سپاهی به محاصرۀ کرویه مأمور کرد و خود به فتح دژها و شهرهای آن منطقه پرداخت (تورسون، ١٤٣؛ نشری، ٧٧٦؛ تانسل، ١٣٧-١٣٩؛ اوزون چارشیلی، II/ ٦٩؛ هامرپورگشتال، ٥٨٧). اسکندر برای چاره‌اندیشی، امیران آلبانی را به تشکیل انجمنی فرا خواند، ولی در این اثنا بیمار شد و درگذشت (اوزون چارشیلی، II/ ٧٠؛ İA، ذیل «اسکندر بیک»).
اسکندر بیک به‌عنوان سردار، قهرمان ملی و مظهر استقلال آلبانی شناخته شده است و افسانه‌ها و ‌داستانهای بسیار درباره‌اش ساخته‌اند که از آن میان باید به منظومۀ حماسی اسکندر بیک، اثر نعیم فراشِری ــ شاعر بکتاشیِ فارسی‌دان و از نامدارترین شاعران آلبانی که نقشی برجسته در دورۀ تجدید حیات فرهنگی آلبانی در سدۀ ١٩م داشت ــ اشاره کرد (گلشنی، ٤٥-٤٦).

مآخذ

آرنلد، تامس واکر (ض: سیرتوماس آرنولد)، تاریخ گسترش اسلام، ترجمۀ ابوالفضل عزتی، تهران، ١٣٥٨ش؛
رفیق، احمد، بیوک تاریخ عمومی، استـانبول، ١٣٢٨ق، ج ٦؛
سامـی، شمس‌الـدین، قامـوس الاعلام، استانبول، ١٣٠٦-١٣١٦ق/ ١٨٨٩- ١٨٩٩م؛
صولاق‌زاده، محمد، تاریخ صولاق‌زاده (صولاق‌زاده تاریخی)، استانبول، ١٢٩٧ق؛
کمال‌پاشا‌زاده (نک‌ : مل‌ ‌)؛
گلشنی، عبدالکریم، فرهنگ ایران در قلمرو ترکان، شیراز، ١٣٥٤ش؛
نشری (نک‌ : مل‌ ‌)؛
رضانور، تورک تاریخی، استانبول، ١٣٤٢-١٣٤٤ق/ ١٩٢٤-١٩٢٦م، ج ٣؛
هامرپورگشتال، یوزف فون، تاریخ امپراتوری عثمانی، ترجمۀ میرزا زکی علی‌آبادی، به‌کوشش جمشید کیان‌فر، تهران، ١٣٦٧- ١٣٦٩ش، ج ١؛
نیز:

The Cambridge Illustrated History of The Middle Ages, ed. R. Fossier, tr. S. H. Tenison, Cambridge, ١٩٨٦, vol. III;
EB, ٢٠١٠;
EI ٢;
İA;
İnalcık, H., Fatih Devri Üzerinde Tetkikler ve Vesikalar, Ankara, ١٩٥٤;
Kemal Paṣa-zâde (İbn Kemal), Tevârihi-i Âl-i Osman, ed. Ṣ. Turan, Ankara, ١٩٥٤, vol. VII;
MEL ;
Neşrî, M., Kitâb-ı Cihan – Nümâ (Neşrî Tarihi), ed. F. R. Unat & M. A. Köymen, Ankara, ١٩٤٩-١٩٥٧, vol. II;
Tansel, S., Osmanlı Kaynaklarına Göre Fatih Sultan Mehmed’in Siyasî ve Askerî Faaliyeti, Ankara, ١٩٨٥;
Tursun Bey, Târîh–i Ebü’l – Feth, ed. A. M. Tulum, Istanbul, ١٩٧٧;
Uzunçarşılı, İ. H., Osmanlı Tarihi, Ankara, ١٩٤٧-١٩٥٩.
علی‌اکبر دیانت (دبا)