اَرَس [aras]، رودی که از ترکیه سرچشمه می‌گیرد و ضمن گذر از مناطق کوهستانی آرارات و مرز جمهوری اسلامی ایران با جمهوریهای ارمنستان و آذربایجان به دریای خزر می‌ریزد. در نوشته‌های مربوط به یونان و روم باستان، نام ارس به صورت آراکسس و در نوشته‌های متأخر به صورت ارکس آمده است.
طول رود ارس از سرچشمه تا محلی که به دریای خزر می‌ریزد، ٠٧٢‘١کمـ است. این رود از دو شاخۀ مجزا تشکیل شده است: یک شاخه از ارتفاعات مین گول داغ (هزار برکه) در جنوب ارزروم نزدیک سرچشمۀ فرات به‌ارتفاع ١٥٢‘ ٣ متر آغاز می‌شود و شاخۀ دیگر از ارتفاعات ارمنستان سرچشمه می‌گیرد و در محلی به نام زنگنه در منتهى‌الیه شمال غربی ایران و مرز مشترک ایران با جمهوریهای ارمنستان و آذربایجان جریان می‌یابد. این رود در نزدیکی شهر صابرآباد در منطقه‌ای که ١١ متر پایین‌تر از سطح دریاست، به رود‌کر می‌پیوندد. وسعت حوضۀ آبریز آن را به تفاوت ١٠٠ هزار کم‌ـ ٢ تا ٢٢٠‘١٠٠ کمـ‌ ٢ نوشته‌اند. عمق متوسط ارس نیز حدود ٥/ ٢ متر است. ٤٤٪ از آب ارس از طریق آبهای زیرزمینی، ٣٨٪ از برفهای آب شده و ١٨٪ از آب باران تأمین می‌شود. تقریباً ٢٣٪ آب رود ارس از آبهای واقع در خاک ترکیه، ٣٨٪ از قفقاز و ٣٩٪ از آبهای ایران تأمین می‌شود.
بر رود ارس در مرز ایران و جمهوری آذربایجان نزدیک شهر نخجوان، نیروگاه برق آبی احداث شد و در ١٣٥٠ش مورد بهره‌بـرداری قـرار گـرفت. حجم مخزن آب سد ارس ٣٥/ ١ کمـ‌٣، ارتفاع آن ٣٥ متر و طول آن ٩٠٠ متر است. سد دیگری نیز مشترکاً از سوی دو دولت ایران و اتحاد جماهیر شوروی سابق در منطقۀ میل و مغان احداث شده است که بخشی از کانال آبیاری آن در اراضی جمهوری آذربایجان و بخشی دیگر در اراضی ایران کشیده شده است.*

مآخذ

بدیعی، ربیع، جغرافیای مفصل ایران، تهران، ١٣٦٢ش؛
بلاذری، احمد، فتوح البلدان، به کوشش دخویه، لیدن، ١٨٦٥م؛
جغرافیای کامل ایران، وزارت آموزش و پرورش، تهران، ١٣٦٦ش؛
حدود العالم، به کوشش منوچهر ستوده، تهران، ١٣٤٠ش؛
حمدالله مستوفی، نزهة القلوب، به کوشش گ. لسترنج، لیدن، ١٣٣١ق/ ١٩١٣م؛
خاکپور، هرمز، روابط ایران و اتحاد جماهیر شوروی، ١٩٤١-١٩٧٥م، تهران، ١٣٥٥ش؛
دایرة‌المعارف فارسی؛
قرآن مجید؛
مبشری، فریدون و دیگران، ارزیابی وضع موجود و امکانات توسعۀ منابع آب (منطقۀ آذربایجان)، تهران، ١٣٥١ش؛
مجموعه قراردادهای ایران و اتحاد جماهیر شوروی سوسیالیستی، وزارت امورخارجه، تهران، ١٣٣٨ش، شم‌ ٢؛
مسعودی، علی، مروج الذهب، پاریس، ١٩١٤م؛
هویدا، رحیم، «رودخانۀ ارس و رویدادهای تاریخی اطراف آن»، مجلۀ بررسیهای تاریخی، تهران، ١٣٥٠ش، س ٦، شم‌ ٢؛
یشتها، به کوشش ابراهیم پورداود، بمبئی، ١٩٢٨م؛
نیز:

Aristotle, Meteorologica, tr. H. D. P. Lee, London, ١٩٥٢; Azerbaydzhan Sovet ensiklopediyasi, Baku, ١٩٧٦; Diodorus of Sicily, Bibliotheca historica, tr. C. H. Oldfather, London, ١٩٧٦, vol. II; Gandzaketsi, K., Istoriya Armenii, tr. L. A. Khanlaryan, Moscow,١٩٧٦; Grand Larousse ; Herodotus, The History, tr. G, Rawlinson, New York, ١٩٤٧; IA; Iranica; Khorenatsi, Movses, Istorya Armenii, tr. Gagik Sarkisyan, Erevan, ١٩٩٠; Meyer ; Pauly ; Reinaud, Joseph-Toussaint, Géographie d’Aboulféda, Frankfurt, ١٩٨٥; Strabo, The Geography, tr. H. L. Jones, London, ١٩٦١, vol. V; WNGD.
عنایت الله رضا